Мык1уэдыжын шыхулъагъуэ - Даур Борис деж

Хэкул1!
Даур Борис!
Дохутыр гъуэзэджэ!
Лъэпкъ тхыдэм и Шыхулъагъуэ ухуэхъуащ!
Ц1эры1уэ хъуащ уи гуащ1эдэк1 лэжьыгъэр -
Хэку уафэм, хьэрыф дыщэу, ирабзащ!

Дохутыр гъуэзэджэ -1эзэ! Нарт сэжьейуэ,
Уз куэдым, акъыл жанк1э, утек1уащ.
Л1эщ1ыгъуэхэм пхыплъыфу, 1эмал гуейуэ,
Уи зэчий куухэм уи ц1эр ягъэ1уащ!

Адыгэм п1этыфащ и хабзэр - бзыпхъэр,
Нэхъыжьыф1 пашэ лъэпкъым ухуэхъуащ.
Дохутыр щ1эныгъэ куухэр уи 1эрык1ыу,
Ди Хэку гъунапкъэхэм щапхъэф1хэр бгъэлъэгъуащ!

Псэемыблэжу, нобик1, адэжь лъахэм,
1эзэгъуэхэр зыбохьэ - зэф1ыбох.
Чэнджэщ хэмылъу, плъэк1и къомыгъанэу,
Ц1ыхугум ухуохъуфыр бамп1э дэх.

Лъэпкъ уз къоузу, у гупсысэ кууэ,               
Къып1урощэщ хабзэф1хэр - уи бзэр 1эф1щ!
Дыкъэзгъэщ1а къуршыжьхэм уахуэпэжу,
Профессор сосрыкъуапц1эу - Нарт щауэф1!

«Сы-Адыгэнщ!», - жызы1эм, у-гу къабзэу,
Ц1ыхугъэр щапхъэу, хубогъаблэ нэху!
Ещхьщ уи гур Данко! У хэкупсэ къабзэщ,
Хасэшхуэр ибошэф Дуней утыку!

05.01.2023гъ.
@Гъуэщокъуэ Мадинэ

***- Чтобы спасти людей, Данко вырвал из груди свое горящее сердце и, освещая им путь, вывел людей из лесного болота. Он понимал, что умрет без сердца, но желание спасти людей победило жажду жить.
- И только жертва Данко могла воодушевить людей на преодоление оставшегося пути.

«Гу щабагъэр IэщIагъэ псоми дэщIыгъун х*у*ейкъым, ауэ ар Iэмал зимыIэщ дохутырым и дежкIэ», - жиIэгъащ франджы тхакIуэ цIэрыIуэ Моруа Андре. Профессор Даур Борис Индрис и къуэр абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэщ. Ар зэIэзахэм, зыкIэлъыплъ сымаджэхэм зэрыжаIэмкIэ, а л1ы мэхъаджэр зыпэрыт IэщIагъэм къыхуигъэщIащ. Хьэрэмыгъэншэу, сымаджэм къыдалъхуа дыдэм хуэдэу хуэгузавэ Дохутыр 1эзэщ Даурыр.Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкIщ, цIыхугъэшхуэ зыхэлъщ, абы и псалъэм, и плъэкIэм гукъыдэж къаретыж сымаджэхэм.


Лъэпкъым и къуэ
  «Гу щабагъэр IэщIагъэ псоми дэщIыгъун ***йкъым, ауэ ар Iэмал зимыIэщ дохутырым и дежкIэ», - жиIэгъащ франджы тхакIуэ цIэрыIуэ Моруа Андре.
       Дунейпсом щыцIэрыIуэ черкес дохутыр - Медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Даур Борис Индрис и къуэр абы и лъэныкъуэкIэ щапхъэщ. Ар зэIэзахэм, зыкIэлъыплъ сымаджэхэм зэрыжаIэмкIэ, а лIы мэхъаджэр зыпэрыт IэщIагъэм къыхуигъэщIащ. Хьэрэмыгъэншэу, сымаджэм къыдалъхуа дыдэм хуэдэу хуэгузавэ дохутыр Iэзэщ Даурыр. Зи IэщIагъэм фIыуэ хэзыщIыкIщ, цIыхугъэшхуэ зыхэлъщ, абы и псалъэм, и плъэкIэм гукъыдэж къаретыж сымаджэхэм.
          2021 гъэм «Къуажэ и уасэ дохутыр» тхыгъэмкIэ, Тхьэм и нэфI зыщихуэн «Черкес Хэку» газетым и IэмалхэмкIэ, КъЧр-м щыпсэу адыгэхэм я нэхъыжь Хасэм и Советым и тхьэмадэ, КъЧр-м щIыхь зиIэ и дохутыр, ЩIэныгъэхэмкIэ Дунейпсо адыгэ Академием и академик, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор, профессор Даур Индрис и къуэ Борис, мэкъуауэгъуэм (июным) и I3 къызэралъхурэ илъэс 75 щырикъуа махуэщIым, сехъуэхъун слъэкIащ.
Нобэ къытезгъэзэжу, лъэпкъым и къуэ пажэ, Даур Борис и илъэс 80-р щырикъум, псапэу илэжьар, Iуэхугъуэ дахэу зыхэта зыбжанэхэм я гугъу сщIымэ тэмэму къызолъытэ.
      Дрипагэу дригушхуэу, ди щхьэр лъагэу дэзыгъэлъэгъужа цIыху мащIэкъым адыгэ лъэпкъым къыхэкIар. «Мобы фыкIуи феупщI» - жыхуаIэу, нобэ чэнджэщакIуэ зыхуэкIуэхэм ящыщ зыщ щIыхь зиIэ, медицинэ щIэныгъэхэм я доктор цIэрыIуэ, профессор Даур Борис Индрис и къуэр. И псалъэр тIэу жыIэ ямыщIрэ и чэнджэщми хуэфэщэн пщIэ игъуэту, акъыл жанрэ лъэпкъым гъуазэ хуэхъуф лъэпкъылI – лъэпкъыгу адыгэлIщ ар!
       2017 гъэр сымаджэщым сыкъыщIэмыкIыу исхащ жьэн уз - астмэ уз бзаджэм кIыхьу сигъэдзыхэу. МахуэкIэ жьы сымыгъуэту, жэщкIэ псчэным ситхьэлэу, сымыжеифу къыстеункIыфIат си гъащIэр. Къысщыхъут зэи кууэ хьэуа къабзэр дэзмышеижыфыну, дэIэпыкъуншэу си быныр къэнэпауэ. Гугъэ дахэр сыт хуэдэми хэсхыжыпауэ, астмэ узми сеувэлIэпауэ зэрымыщIэкIэ интернетым сыщрихьэлIащ Даур Борис Индрис и къуэм и щытхъупсыр щагъажэу. Сэ схуэдэу уз къызэузхэр зыхэт «Сымаджэхэм я форум»-ым жыхуиIэрат ар.  И Iэзэгъуэ зрихьэлIауэ игъэхъужахэм и гугъу ящIт щIыхь зиIэ дохутыр цIэрыIуэм. «Узыншагъэр хъумэн IэнатIэм илъэс щэ ныкъуэм щIигъукIэ щылэжьащ Москва. Профессорыр Iэщабэщ, Iущабэщ, цIыхугушхуэ зыкIуэцIылъ цIыху телъыджэщ», - жаIэт комментаторхэм. «Ди гуапэ зэрыхъунщи, IэзэгъуазэщIэхэм ирилэжьэфу, щIэныгъэлIхэм къахута Iэмалхэм фIыуэ щыгъуазэу дохутыр зэфIэкI зиIэ АдыгэлIщ! КъынэмыщIауэ, зэпымычу и щIэныгъэм хигъахъуэу иужьрей зэманым ди дохутырхэм ирагъэкIуэкI Iэзэгъуэ гугъухэр къехъулIэу, щалъхуа щIыналъэм къытхуекIуэлIэжащ. Тхьэшхуэм къытхуимыщIа къэнэжакъым - Бланэ щалъхуа йокIуэлIэж!», - къатхт комментариехэм. Мыпхуэдэ псалъэхэр къисха иужь форумым къэтхауэ игъэхъужахэм ящыщхэм си упщIэхэмкIэ захуэзгъэзащ.  Псалъэ гуапэкIэ къыпэджэжахэщ дохутырым и Iэзэгъуэ зехьэкIэм икIи и лъэужь сытрагъэхьащ.
            Iэмалыншэу зыхуэзгъэзащ зэфIэкI зиIэ дохутырым. Пэжу жысIэнщи, Даур Борис къызэIэзэн щыщIидзам си фIэщ хъутэкъым Iэзэгъуэ къысщхьэпэн щыIэжу, сызэфIигъэувэжыфыну, лъэ псынщIэ сыхъужыну. Сыту жыпIэмэ къалэ цIыкIуи, къалэшхуи сыздэщымыIарэ - къызэмыIэзарэ щыIэжу къыщIэкIынтэкъым астмэмрэ жьэн узымрэ къызэузыху. «Дохутырыр гугъу къыздехьащ», - жысIэмэ ауи мащIэ дыдэщ. Кууэ хэужьыныхьа уз гъэтIылъам и кIуэрабгъу къэбгъутыным, ар лъэныкъуэ ебгъэзыным, и лъабжьэр бгъэкIуэдыным зэман къуэдейкъым, атIэ акъылышхуи ***йщ. Дохутыр цIэрыIуэм и щIэныгъэр игъэпэжащ! Абы и щыхьэтщ тыншу жьы сшэф зэрыхъужар, сыпсчэжкъым, жэщыр жей тыншкIэ согъакIуэ, лъэнкIапIэ жану махуэр мэлъатэ! АтIэ, аракъэ гъащIэ узыншэкIэ зэджэр?! Насыпыр аракъэ?!  А псор зи фIыщIэр IэщIагъэлI дохутырращ - Даур Борисщ!
            Нобэ къыщалъхуа махуэр дгъэлъапIэ цIыхум и пщIэ лъагэр и гуащIэдэкI хьэлэлымкIэ къилэжьыжащ.  Сэбэпышхуэ къысхуэхъуащ - си быным и хъер сызэрыхэплъэфым и хьэтыркIэ, етIуанэ сыкъалъхужа къысщохъу. ЛэжьакIуэ емызэшыжу, цIыху щыпкъэу сигу къинащ щIыхь зиIэ дохутыр цIэрыIуэр. Си закъуэкъым, куэд дыдэм и Iэзэгъуэр ярехьэлIэ. Сэ сигъэхъужа иужькIэ куэдым и телефоныр ястащ, къызэрагъуэтыну щIыкIэр ягурызгъэIуащ, куэдми еIэзащ. ЛъэпкъылI щыпкъэм и Iэзэгъуэм къинэмыщIу и Iущабэ псалъэхэр цIыхум хущхъуэшхуэ яхуохъу. Уи къуажэ дэсыну мыпхуэдэ дохутыр, къыбдалъагъуну зимыуасэ щыIэкъым!   
             Лэжьыгъэ IуэхукIэ ар цIыху ткIийщ, зыщIебгъахуэу къыпхуидэнукъым, ауэ цIыхугъэшхуэ зыхэлъщ, и унафэм щIэт дэтхэнэми я гузэвэгъуэри гуфIэгъуэри ядегуэш. Зыпэрыхьэ сыт хуэдэ Iуэхури нэсу зэфIэзыхыф лэжьакIуэшхуэщ. НобикI гулъытэшхуэ ***щI IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэр гъэхьэзырыным, сыт щхьэкIэ жыпIэмэ, абы фIы дыдэу къыгуроIуэ пульмонологие IэнатIэм адэкIэ зиужьынымкIэ а Iуэхум мыхьэнэшхуэ зэриIэр. «Дохутырым и щIэныгъэм химыгъахъуэмэ, абы и IэщIагъэм щыхузэфIэкIын щыIэкъым», — яжреIэ абы IэщIагъэлI ныбжьыщIэхэм. Даурыр епцIыжакъым зэгуэр къыхиха IэщIагъэм, фIэщхъуныгъэрэ пэжыгъэрэ хэлъу ар егъэфIэкIуэным хущIокъу. Абы хузэфIэкIащ и цIэр дахэу тхыдэм хилъхьэн. ЩIэныгъэлI цIэрыIуэ Даурым и щапхъэр куэдым гъуазэ яхуохъу, зэгуэр абы хиша гъуэгуанэм иджы къыпащэ и гъэсэнхэми.
       Дэтхэнэ зы цIыхури зыщалъхуа щIыналъэм дэпхуэдизу пэжыжьэу щымытми, гува-щIэхами абы къегъэзэж. Адыгэ лъэпкъыр зэрыгушхуэ дохутыр Iэзэр и хэкужь къекIуэлIэжащ. Си лэжьыгъэм ехьэлIа къэлэн сгъэзащIэхэм я хьэтыркIэ, нобэкIэ, Ростов къалэм унагъуэкIэ дыщыпсэуми, ди гуапэу телефонкIэ дызэщIоупщIэ. Астмэ узыфэм симыгъэгуауэщхьэуэжу, Борис и Iэзэгъуэ зэсхьэлIахэм и ужькIэ, солажьэ – тыншу сожей, «дунейр си нэ къы1уихьэу» сопсэу.
           Тхэным и лъэныкъуэкIэ, дохутыр мэхъаджэм и хъыбарыфIхэр къытIэрохьэ икIи дропагэ.  «Черкес Хэку» адыгэ газетым и щIэджыкIакIуэхэм, Борис и Iэдакъэ къыщIэкIа тхыгъэ куэд къызэрытехуэхэм гу лъыдмытэкIэ къанэкъым. А тхыгъэхэр нэхъыбэу зытеухуар адыгэ лъэпкъым и хабзэфIхэм, и цIыху щыпкъэхэм, и гъэсэныгъэм. Къытедгъэзэжурэ ди гуапэу щIыдоджыкI къыдэкIыгъуэхэр.
       Даур Борис 2025гъэм къыдигъэкIа «ДОРОГА ДЛИННОЮ В ЖИЗНЬ» фIэщыгъэцIэ зиIэ тхылъыщIэ хьэлэмэтым сыкъытеувыIэмэ си гуапэщ.
       Пэжщ, дэтхэнэ зы тхакIуэми езым и Дуней иIэжщ, гъащIэм ар зэреплъыр къыщхьэщокI адрейм и еплъыкIэм. Къытригъэзэжурэ, мы тхылъ гъэщIэгъуэныр щыхьэту къытоувэ, ди адыгэ лъэпкъым и къуэр дохутыр гумызагъэ къуэдейкъым, атIэ икIи тхакIуэ Iэзэщ.
       Борис Москва щылажьэху дунейр щыщIэращIами, Iэпкълъэпкъыр щалъхуа лъахэм ***зэш - къезауэ щIыкIэу, и Iур Инжыджыпс хуэлIэу къыщыхъут и хэкужь пэжыжьэти. И дуней тетыкIэмкIэ тхакIуэм зыхыдегъащIэ щалъхуа хэкум цIыхум ***Iэ лъагъуныгъэм нэхъ лъэщ зэрыщымыIэр. Тхылъым ар щигъэбелджылыуэ Борис етх: «Дэтхэнэ зы хабзэри, ирехъу ар нэхъ икIэ мащIэ дыдэ, ущалъхуа хэкум еймэ, дэпхьэхынущ, къепхьэхынущ, уи зэхэщIыкIкIэ уипсыхьынущ».
       Мы тхылъ хьэлэмэтыр и гъэпсыкIэкIэ нэхъ зэкIуалIэу щытыр ди адыгэ лъэпкъым и тхыдэрщ. ЦIыхур дунейм къызэрытехьэу япэу къыIурыхуа хьэуа къабзэр здэщыIэ Инжыдж Iуфэр, нэм къедэхащIэ теплъэгъухэр зи куэд хэкужь щIыналъэм лъагъуныгъэ мыухыж зэрыхуиIэн ***йр адыгэ цIыхум и лъым хэтыпэу зэрыщытым Даурым щыгъуазэ тхуещI.
       ТхакIуэм и гъащIэм къриубыдэу лъагъуэ куэди, гъуэгу куэди къикIуащ. Абы куэд зэригъэпщащ: езым и гъащIэри, лъэпкъым и гъащIэри. Куэд къищIащ Кавказым ис адрей лъэпкъхэм ехьэлIауэ. Хэкум папщIэ гуращэ иIэу, гумрэ псэмрэ адэжь щIыналъэм къыхуэпабгъэу, Москва щыпсэуху, ныбжьэгъу къыхуэхъуахэм, дэлэжьэгъу иIахэм, Адыгэ Хасэм и Iуэху-IущIэкIэ зрихьэлIахэм, и гъащIэ гъуэгум цIыхушхуэ нэIуасэ зыхуэхъуахэм, гъащIэ архъуанэм зрихьэлIа лIыхъужь щэджащэхэм, щапхъэ зытехыпхъэ адрей лъэпкъхэм я цIыхушхуэхэм нэхъ убгъуауэ топсэлъыхь тхылъыр.
       ЦIыхуфIхэм, лIыхъужьхэм ятетхыхькIэрэ, я образхэр къигъэсэбэпкIэрэ Борис дегъэлъагъу щапхъэ зытехыпхъэр, лIыгъэ зехьэным – сыт хуэдэрей зэманри зэрытегъэпсыхьар. Щытхъушхуэ хуэфащэщ Даур Борис, мы Iуэху гугъум и ужь ихьэу, адыгэ лъэпкъым и блэкIами, нобэрей махуэми и къэкIуэнуми зэрытетхыхьам.
       Тхылъыр гъэщIэгъуэну, дахэу художественнэ бзэкIэ тхащ. Гурыхьщ, щIэщыгъуэу уоджэ икIи си гугъэщ тхылъыр тхыдэм и напэкIуэцIхэм пщIэ иIэу хэувэну. Даур Борис и цIэр адыгэхэм папщIэ зэрылъапIэм мынэхъмащIэу лъапIэщ адрей лъэпкъхэм я дежкIи.
       ЦIыхум сэбэп яхуэхъуу, Хэкум хуэлажьэу, лъэпкъ гъэдахэу, и Iуэху щIэкIэмкIэ щIэблэщIэм щапхъэ яхуэхъуу, цIыхугъэмрэ лъэпкъ хабзэ екIумрэ и Iэпэгъуу гъащIэ гъуэгум ирокIуэ ди нэхъыжьыфI Даур Борис.
Нэкъыгъэм и 17 – м, польмонологым я махуэм семыхъуэхъуфу, мы илъэсми, зэрымыщIэкIэрэ сIэщIэкIащ.  Нобэ, къыщалъхуа махуэм, и юбилейм, си гуапэщ тхакIуэ, зэфIэкI куэд зиIэ дохутыр Даур Борис сехъуэхъуну.
             Борис! Уи гур къабзэу, уи бзэр дахэу, хабзэмрэ нэмысымрэ уаIэту дунейм утетщ! Уи гуащIэр лъагэу къыдолъытэ! ПщIэ пхудощI! Уи цIэм лъэпкъыр ирогушхуэ!
Уи махуэщI, юбилей лъапIэмкIэ дынохъуэхъу! Хъуэхъуу къыпхужаIэр Тхьэм къыуигъэхъулIэ! Узыншагъэ быдэ, гъащIэ зэIузэпэщ, гуащIэдэкI ехъулIэныгъэхэр уиIэу илъэс куэдкIэ ди япэ уитыну, уи жьауэ дахэм щIэблэщIэр куэд дыдэрэ щIэтыну Тхьэшхуэм жиIэ!

Хьэтыкъуей Ареттэ,
Ростов къалэ