Да тых аскепкау

«Да тых аскепкаў»

Зараз пачну ці то апраўдвацца, ці то заракацца.
Наконт тых, разанаўскіх, аскепкаў. Даліся мне яны!
Пра сваё стаўленне да творчасці Алеся Сцяпанавіча я ўжо казаў.
І пра тое, што яно мне да спадобы. І што паміж намі ёсьць нешта агульнае (тое ж герменэўцтва, або гульня з гукасэнсамі). І што мой брат, не ведаючы (асабліва) пра гэта, нібыта па нейкаму штуршку, прынёс у падарунак юбіляру, разам з Энцыклапедыяй Караткевіча, менавіта разанаўскі зборнік «З маланкаю ў сэрцы».
Асабліва... Ну, аб маёй Забаве са Словам усе сваякі ведаюць добра. Але ж пра Алеся я ўжо нідзе, каб прыкметна, і не агаворваўся...
Дык і сам я... Заўважыў Разанава, мабыць, і даволі даўно, але ж пра свае з ім Пераклікі здагадаўся не адразу. А калі ўжо ўцяміў, то дужа каб на гэтым засяроджвацца... Не. Не было. Таму і не лічу сябе знаўцам той жа творчасці А. Р.
А што падораны зборнік гартаю з асалодай, пра тое ніколькі не хлушу.
Дык вось... Да справы з Аскепкамі.
Слоўца гэта ў Маланцы раз-другі мільганула і мяне кранула. Вось, нават і вершыкам адклікнуўся. З кепскасцю ды скепсісам.
Але ж мне (упартаму) нешта дрынцела і пра тое, што не зусім зразумела, чаму тыя аскепкі – наогул аскепкі. Адкуль узялося?!
Па-першае.
У нас ёсьць дзеяслоў «калоць» (як і ў расейцаў «колоть»). А таму павінны заставацца і асколкі. Што і ёсьць на самой справе.
Па-другое.
Калі ўжо мець на ўваге кавалачкі (рэшткі), якія атрымліваюцца пры расколванні (рубке) менавіта дрэва (хай сабе дроў ці чурбака), тут, хутчэй, трэба казаць пра трэскі (щепки), ці дранку (щепу). Разанаў жа кажа аб аскепках як раз дрэва.
Сякера (топор)!? Неяк праз яе?! Ад дзеяслова сячы, секчы (сечь)?
З таго я ў вершык адразу і ўшчыліў пасечанасьць (пасекла).
У аскепках нешта ад гэтага адчуваецца, хай і куды меньш, чым у трэсках ад трашчаць ці трэскацца.
Чаму не асечкі?!
Дык тыя (як і расейскія «осечки») датычацца крыху іншай справы.
Тады – абсечкі. Як абрубкі ці абрэзкі.
Б пераходзіць у П і адсоўваецца пад канец, а К, наадварот, лезе наперад.
Аднак, дужа мудрагеліста!
Скубці!? Тыпу: теребить, дёргать, щипать. Ад апошняга, дарэчы, тыя «щепки» (трэскі).
Ад аскубак (якіх, быццам, няма) да аскепак ужо не так і далёка.
Я ж прывалок (у вершык) дзеепрыслоўе «паскрэбшы». А скрэбці амаль і як скубці.
Гммм... Скрабок... Чаму ў нас няма аскробка (ці аскрэбка)!? Як рэшткі-астатка (або здабычы) гэтага скрабоцця-шкрабання.
Дык наша скрэбці ладзіцца і да расеіскага «скоблить» (а не только «царапать»). Адсюль можна і нейкі «оскобок» наладзіць.
А ў аскепку і нейкімі ж скабкамі (занозами) чмыхае. Якія як раз ад розных асколкаў (часьцей драўляных-дрывяных) здараюцца.
У Мове занозу быццам стрэмкай клічуць. А ў украінцаў скалкай.
Скалка – натуральна асколак! Але ж там (укр.) чамусьці аддаюць перавагу уламку (быццам обломку).
Круціцца (перекручваць) з усім гэтым можна бясконца.
А ўжо калі пачынаць дражніцца... Акрамя кепскаські ды грэчаскага сумневу (скепсіса) можна б было і чагосьці іншага сыпануць. Ад склепу да самаго Асклепія-Эскулапа.
Імя апошняга, як бы яно не было зьвязана з падняццем амаль з труны, да склепу, быццам, не датычыцца. І наогул невядома адкуль яно такое ўзялося. А падражніцца (да аскепкаў) дык і падыходзіць.
А з самім аскепкам... Дык чаго галаву ламаць, калі можна звярнуцца да Штукара-Разумніка.
Пытанне:
Адкуль узялося слова аскепак?
Адказ:

Слова «аскепак» паходзіць ад дзеяслова «адшчапіць» (ці «адкалоць») і мае глыбокія славянскія карані. Яно ўтварылася ў выніку фанетычных і марфемных змен прыстаўкі і кораня.
Вось пакрокавы шлях яго ўзнікнення:
Корань: У аснове ляжыць праславянскі корань *skep- / *skop- (сінанімічны *;ep- / *;ip-), які меў значэнне «рэзаць», «рубіць», «калоць» або «драпаць». Ад гэтага ж кораня ў беларускай мове паходзяць словы шчэпка, скала, калоць, а ў іншых славянскіх мовах, напрыклад, рускае осколок ці щепка.
Прыстаўка: Гістарычна ў слове была прыстаўка ад- (якая паказвае на аддзяленне часткі ад цэлага).
Зліццё (фанетычныя змены): Спалучэнне прыстаўкі «ад-» і кораня, які пачынаўся на глухі зычны «с/шч», з цягам часу змянілася. Звук [д] перад глухім [с] аглушыўся і паступова знік для зручнасці вымаўлення (ад-скепак ; аскепак). Падобны працэс адбыўся, напрыклад, у слове алесь (ад ад-лесь) ці акраaccess (у іншых выпадках).
Суфікс: Суфікс -ак з'яўляецца тыповым для беларускай мовы пры ўтварэнні назоўнікаў, якія абазначаюць прадмет або вынік дзеяння.
Такім чынам, літаральна «аскепак» – гэта «тое, што адкалолася ці адшчапілася ад нечага большага» у выніку ўдару ці расколвання.

Во дае! Халера-валера!
Панапіхалі яму, канешне... Паспрабуй, зь ім у гэткіх гульнях паспаборнічай (як у тых шахматах)! Дзе там...
Не, я не настолькі тупы, каб не здагадвацца (без усякіх памагатых) аб сувязі шчэпкі з гэтым «скеп» (ам). З магчымым пераходам «ск» у «шч».
Але ўжо пра тое, што ён (гэты корань) такі праславянскі і мее дакладна такое значэнне («рэзаць», «рубіць», «калоць» або «драпаць») – пас. СлабО! У мяне.
Тады слова наша (аскепак) – наогул адметнае. І тут інтуіцыя мяне не падвяла.
Аснова ж – Праславянская! А не абы якая. Ну, калі ўжо Штукар не брэша.
Правяраць не стану, бо занадта падобна на праўду.
Такі вось водгалас (отголосок). Ці водгук.
А ў гэтым, ад Штукара, ёсьць нешта і для Забавы. А мабыць, і для падазрэння таго наконт хітрыкаў-дзівацтваў.

Падобны працэс адбыўся, напрыклад, у слове алесь (ад ад-лесь) ці акраaccess (у іншых выпадках).

Алесь... Гммм... А калі ён (Штукар) за мной падглядвае!? След у след. Ну, што я тут (без яго попыту-дазволу) з Алесем пераклікаюся.
Вось ён (Разумнік) і прывалок сюды з «алесь ад ад-лесь». А калі да таго далучыць тое, што прозвішча майго калегі-герменэўта (Разанаў) паходзіць ад дзеяслова «рэзаць», а значыць і ад легендарнага «скеп»...
А што, калі і сапраўды дражніцца!? За яго не бярыся! Баламут! Гэта я ўжо не пра сябе.

И, наконец, о главном. Что всё отодвигал.
Уже пару дней (между прочих дел-забав) я скидываю себе публикации Алеся. С сайта Литвек.
Там их собралось целых 13.
Скидываю. По ходу что-то поглядываю.
В моём-то (подарочном) собрано, на почти шестистах страницах, из его обширного наследия далеко не всё.
По мере закидывания, выуживаю какие-то крохи и к аскепкам. Коль уж они мне зашли. Вчера спотыкаюсь на таком.

АСКЕПАК

Калі здараецца кепскае – б'ецца люстэрка ці гляк, тады ўзнікаюць аскепкі – аспекты пытання, якія забылі само пытанне, складнікі спектру, якія згубілі сам спектр.
І як бы пасля іх ні склейвалі і ні склепвалі, яны ўжо не змогуць вярнуцца ў колішнюю самаадсутнасць, яны ўжо не змогуць прыняцца ў ранейшую цэласнасць.
На аскепак, нібы на блазна-кепа, валяцца кіпы кепікаў, яго папікаюць, яго папіхаюць, пакуль наогул не выпхнуць на сметнік, і калі шкліну ці гляк шкадуюць, то нікому ніколі не прыйдзе на думку пашкадаваць аскепак, сказаць, што ён кемлівы, што ён пекны.
Аскепак – скептык: ён ведае, што ў аснове ўсіх непарушных саюзаў, усіх маналітных сплаваў прысутнічае непрыкметнае, але шматстайнае «аз», і гэтае «аз» аднойчы захоча акрэсліцца, захоча стаць к і м с ь ц і.
-----------------------------

Спотыкаюсь и слегка вздрагиваю.
Ведь раньше я это не видел (а если... то не помню).
Так, здесь и «кепскае» (как бы в ответ на моё, в стишке, почти недоумение, что Алесь, к тем, что в «Маланке», о том не замолвил), и даже «скептык» (у меня был «скепсіс»).
Только что вклеил (вклепал) опечатку: в «скептике» упало «к», и прочитался «септык».
А сепсис у нас – что?!

Сепсис – это опасное для жизни патологическое состояние, при котором иммунная система дает чрезмерный сбой в ответ на инфекцию (бактериальную, вирусную или грибковую), начиная повреждать собственные ткани и внутренние органы.

Правильно. А то – банальное (ужасное!) «заражение крови». А хоть и от занозы. А хоць ад стрэмкі ці скалкі, або ад аскепка.
А к чему я начинал с «оправдания»?!
Получилось, будто я свои «кепска» да «скепсіс» прихватил отсюда. У Рязанова. Подхватил и не сослался.
А ведь не подхватывал... Просто мне вернулось (из того, чего в «Маланке» не оказалось).
А Забава состоит ещё и в том, что в поднятом мною из Литвека этот «Аскепак» был заточен между двумя другими «Вершаказамі»: «Нерат» и «Верацяно».
На это я обратил внимание уже сегодня. Обратил и потянулся к своему Подарочному. При всей дырищи в моей памяти, что-то настойчиво покалывало, что эти-то два там есть.
Однако! Стоят друг за дружкой. За ними «Багна» и ещё четыре. А дальше уже переход к «Квантэмам». Завершается же «Маланка» («З маланкай ў сэрцы») «Зномамі».
А «скептический Аскепак», получается, и обминули. Собиратели. Мабыть, за его Скепсис. Как чуяло моё (уже) Сердце. А то Маланка (опять-таки, мне) подмигнула.
Вот оно в «Бразготке» (Разанаву) и проросло.
По ходу я ещё думал об «опилках» вшпилить. К тому, что оные гуляют только во множественном числе. Мабыть, от своей исключительной мелкоты.
Правда, та же «пыль» не заминает существованию «пылинки».
Да. Опилки, если на Мове – «пілавінне».
Забавно! А ещё больно уж по-украински звучит. Притом что там (на украинской) они «тирса». От какого-то «стирания», что ли!?
А в притянутом от Штукаря я не врубился (не врезался?!) и в то, что шло сразу за «алесь» (алесью):

акраaccess

Бррр... Точно – тупой. Я – о себе.
Во-первых: акра (по нашему) или таки akra (на латинке или по-английски)?!
Что access – «доступ», или типа того, понятно.
С akra вариантов поболе. Вплоть до того, что встречается она и в расейской транскрипции (как Акра). А поскольку здесь можно изрядно увязнуть, стоит прерваться.

28.10.2026