Чые вы?

 Беларускі пераклад

 Чые вы?

Даниил Лазько
 Аўтарскі пераклад з польскай мовы

Аўтобус ужо не даязджае да канца дарогі.
Апошнія тры кіламетры іду праз алешнік:
асфальт пераходзіць у пліты, пліты ў пясок,
а на шыльдзе з назвай вёскі дзве мовы
і дзірка ад шроту ў другой.

Ля першай хаты сабака, які мяне не ведае.
Далей двор без хаты: падмурак з палявых камянёў,
крапіва па пояс, а пасярэдзіне печ,
адна печ, яшчэ бяленая, пад адкрытым небам,
як нехта, хто ўстаў з-за стала і не ведае, што астатнія пайшлі.

Ля студні яшчэ стаіць журавель, без вядра.
Унізе вада, цёмная і нерухомая.
Бабка казала: Нікіфарукі п'юць са сваёй
і нікому не даюць, астатнія ходзяць пад ліпу.
Не ведаю, чыя гэта. Ліпы няма.
Нікіфарукоў таксама.

У пятай хаце ад царквы гарыць святло.
Маруся дажыла да дзевяноста гадоў і пластыкавага крэсла
перад веснічкамі: адсюль відаць, хто ідзе.
Ніхто не ідзе. Пазнае мяне па носе, па дзеду,
і кажа гэта па-свойму. Пытаю, як завецца гэтая мова.
— А як ёй звацца? Мы гаварылі па-простаму.

Паказвае кіем за гумно: там Груды,
там Забалоцце, а там Удовіна Ніва,
бо адна ўдава калісьці сама яе заарала,
ніхто ёй не дапамог, і потым быў сорам.
Пытаю, якая ўдава. Маруся доўга думае.
— За цара, — кажа. — А можа, яшчэ раней.
Поле ляжыць, дзе ляжала. Расце на ім бяроза.

Калі была малая, жалі сярпамі на талацэ,
усёй вёскай у аднаго, назаўтра ў другога,
а ўвечары жанчыны вярталіся з поля, спяваючы так,
што ў суседняй вёсцы ведалі, у каго дажалі.
Пачынае: — Ой, на мяжы каліна… — і спыняецца,
варушыць вуснамі, нібы шукае прыступку ў цёмных сенцах.
— Далей было пра ваду. І пра кагосьці, хто не вярнуўся.

Царкву адчыняюць раз на год, на Спаса.
За ёю могілкі на пясчаным узгорку:
чыгунныя крыжы, імёны старой кірыліцай, з яцямі,
потым мармуровая крошка і фота на фарфоры,
потым дзве магілы з адным толькі надпісам: Сям'я.
На адным крыжы дата, тысяча дзевяцьсот пятнаццаць,
і больш нічога. Яго паставілі за тых, хто пайшоў у бежанства,
над месцам, дзе ніхто не ляжыць.
Кірылюкі выехалі ў сорак шостым на ўсход,
Саўчукі ў семдзесятым у Беласток —
іншы ад'езд: без слёз, са сценкай на прычэпе.

У садзе Нікіфарукоў антонаўкі ляжаць у траве, надзяўбаныя драздамі.
Бяру два яблыкі ў кішэню. Ніхто мне не забароніць.
Ніхто не забароніць, ніхто не назаве зладзеем,
ніхто не запросіць да стала.
Яблыня родзіць далей, нібы ў яе дамова з зямлёй, а не з людзьмі.

Унучка дачнікаў, што купілі хату пасля Саўчукоў,
кажа: іду на Груды — як кажуць: іду ў краму.
Не пытае, што гэта значыць. Я таксама не ведаю.
Дзіцём я думаў, што назвы растуць з поля, як пырнік,
і іх не вырваць.
Хапіла таго, што перасталі ганяць кароў на Забалоцце.

Над лугам ля млынаўкі крычыць кнігаўка.
Бабка казала, што кнігаўка пытае прахожых: чые вы? чые? —
і трэба адказаць, інакш паляціць за табой аж да хаты.
Стаю на грэблі. Прозвішча? Вёска? Мова, на якой не гавару?
Кнігаўка заварочвае над вадою і ўсё крычыць.

На раздарожжы, на крыжы, вісіць ручнік,
свежы, белы, з чырвоным узорам у ромбы,
як вязалі за здароўе і за ўпакой.
Маруся ўжо так далёка не дойдзе.
Хто — не ведаю. Нехта, хто памятае жэст.
Вецер падымае вольны канец, павольна,
нібы нехта з другога боку хоча прачытаць узор.

Туапсэ, 3 кастрычніка 2026

---

 Пра пераклад

Пераклад зроблены аўтарам арыгінала, верлібрам, радок у радок. Захаваны аб'ём (семдзесят радкоў у адзінаццаці страфах), страфіка і разбіўка, бо ў польскім тэксце мяжа радка нясе сэнс. Найвыразней гэта відаць у пераломе паміж дзіцячай упэўненасцю «і іх не вырваць» і ведамі дарослага ў наступным радку.

З усіх магчымых перакладаў беларускі найбліжэйшы да свету самога верша. Падляшская вёска, праваслаўная царква, талака, бежанства, ручнікі на крыжах і назвы палёў належаць да таго ж моўнага поля, што і мова перакладу. Таму пераклад амаль нідзе не шукае адпаведнікаў, а знаходзіць тыя самыя рэчы: грэблю, студню, веснічкі, млынаўку, «за здароўе і за ўпакой». Слова «царква» вяртае тое, што знікала ў рускім перакладзе: адрозненне царквы і касцёла, якое ў польскім cerkiew бачна адразу.

Некаторыя месцы набываюць па-беларуску новую вагу. Шыльда з дзвюма мовамі і дзіркай ад шроту «ў другой» паказвае на мову, якой напісаны сам верш. Выезд Кірылюкоў у сорак шостым «на ўсход» для беларускага чытача азначае выезд у БССР, да сваіх, і свет вёскі ўсё роўна гіне. Яці на крыжах былі ўведзены як кампенсацыя ўжо ў рускім перакладзе, а тут яны становяцца гістарычным фактам. Імёны людзей, якія гаварылі па-простаму, запісаныя ў імперскай царкоўнай арфаграфіі, а не на іх мове.

Галоўная асаблівасць гэтай версіі звязана з рэплікай Марусі. У арыгінале My mowili po prostu — голас чалавека, для якога ўласная мова не патрабуе назвы, бо яна была паветрам, у якім жылося. Па-беларуску Маруся гаворыць амаль на мове ўсяго верша, і пытанне апавядальніка «Мова, на якой не гавару?» таксама гучыць па-беларуску. Ён піша літаратурнай беларускай мовай, але не гаворыць на простай мове гэтай вёскі. Мова кнігі і мова Марусі — сваякі, але ўжо не адно і тое ж. Гэта зрух адносна арыгінала, і тут ён названы адкрыта: знікненне гаворкі ўнутры ўласнай мовы.

Тапонімы вернуты да ўласнай формы. Польскае Hrudy — перадача беларускага «Груды», і ў беларускім тэксце назва вяртаецца на сваё месца. Цана гэтага рашэння ў тым, што для чытачоў, знаёмых з гаворкавым словам «груд», назва становіцца напаўпразрыстай. Тады няведанне апавядальніка чытаецца як страта дыялектнага слова ўнутры ўласнай мовы. Кнігаўка, якая пытае «чые вы?», абапіраецца на народнае тлумачэнне яе крыку, вядомае ва ўсходнеславянскай традыцыі.

Радок пра Марусю перабудаваны: «дажыла да дзевяноста гадоў і пластыкавага крэсла». Так зеўгма арыгінала захоўваецца ў нарматыўнай форме. Пры гэтым дадаецца адценне, якога няма па-польску: Маруся дажыла да іншай эпохі рэчаў.

Названы і страты. Фінальнае «з другога боку» захоўвае падвойнае прачытанне, адваротны бок ручніка і іншы свет, але нясе слабы прызвук пабочнай канструкцыі. Варыянт «з таго боку» забіў бы рацыянальнае прачытанне, на якім трымаецца фінал. Рэгіянальная лексіка перакладу (млынаўка, мармуровая крошка) патрабуе пры публікацыі праверкі носьбітам падляшскіх гаворак.

Даниил Лазько