Swiatlo za Niemnem

(Текст на польском языке предоставлен без диакритических знаков из-за технических ограничений платформы)

Daniil Lazko 
Swiatlo za Niemnem 
wiersz i analiza literacka 
Sen jako objawienie u Mickiewicza i w romantyzmie 
Tuapse, 15 wrzesnia 2026 
; 
Swiatlo za Niemnem

Jesien nad Niemnem. Mgla stoi w olszynach, 
furtka mnie wita zardzewialym basem, 
dom przygarbiony w mokrych jarzebinach, 
a czarna rzeka plynie tuz pod lasem. 
Klucz wciaz pasuje, choc dlon nie pamieta; 
sien pachnie studnia i stojaca woda; 
i swiece stawiam w oknie, jak na swieta, 
a w szybie widze twarz moja, nie mloda.
 
W komorze, w kacie, pod starym kozuchem, 
znajduje dziadka blaszany kaganek 
i slysze znowu tym dzieciecym uchem, 
jak skrzypia wiosla gdzies w szary poranek. 
Wozil mnie lodzia switem pod kaplice, 
ktorej dzis nie ma nad przeciwnym brzegiem, 
i uczyl: swiatlo nies jak tajemnice, 
bo woda za nim idzie cichym biegiem.
 
Zasnalem. Nagle w piecu ogien trzaska, 
dom pachnie chlebem, nuca przy kadzieli, 
i pies sie lasi, gdy go reka glaska, 
i wszyscy zywi, i wszyscy weseli. 
Przy stole dziadek kaganek wyciera, 
jak gdybym wyszedl na chwile do sieni, 
spokojnie, zwykle, znad szkiel mnie spoziera 
i mowi: «Siadaj. Nic sie tu nie zmieni.» 

«Masz jeszcze droge, lecz nie tak daleka. 
Nie pytaj, dokad. Gdy tam, jutro rano, 
zobaczysz swiatlo ponad pusta rzeka, 
nie wolaj lodzi. Ciebie juz wolano.» 
Potem w kaganek, miast oleju, z Niemna 
nalal; i knot sie zajal od tej wody. 
A mnie, gdy pytam, mowi: «Rzecz daremna, 
rozum ci znajdzie na wszystko dowody.» 

Budze sie: zimno. Swieca w dol splynela, 
kaganek pusty, knot bialy i kruchy. 
Samotnosc, widac, rozum mi odjela, 
a ja, czlek madry, nie wierze juz w duchy. 
Wychodze w ganek. Szron na balustradzie, 
i mgla po rzece mgle leniwie goni; 
tam, gdzie kaplica byla, w dzikim sadzie 
ktos swiatlo niesie w osloni etej dloni.

Nie wolam lodzi. Swita. Stoje w szronie, 
a rzeka plynie i dzis, jak za dziadka. 
I juz nie pytam, czyje swiatlo plonie: 
zywych czy zmarlych, nie moja zagadka. 
A swiatlo z brzegu zeszlo juz ku wodzie 
i sunie ku mnie pod prad, i bez lodzi, 
jak ktos, kto idzie po kladce w ogrodzie, 
i staje przy mnie. I juz nie odchodzi. 

Tuapse, 15 wrzesnia 2026 
; 
Analiza literacka

1. Sytuacja liryczna i kompozycja 
Wiersz jest monologiem czlowieka, ktory po wielu latach wraca do rodzinnego domu nad Niemnem. Akcja obejmuje jedna noc i swit, a jej czas nie jest przypadkowy: pozna jesien to na pograniczu litewsko-bialoruskim czas Dziadow i Zaduszek, gdy wedlug wierzen ludowych granica miedzy zy wymi i umarlymi staje sie przepuszczalna. Tekst nie wypowiada tego wprost, ale cala jego fabula rozgrywa sie w tym kalendarzu. 
Szesc osmiowersowych strof uklada sie w wyrazny luk: powrot (I), pamiec dziecinstwa (II), sen (III), przepowiednia i cud (IV), przebudzenie i rozsadkowe zaprzeczenie (V), wreszcie znak i jego przyjecie (VI). Budowa jest symetryczna: dwie strofy jawy prowadza do dwoch strof snu, po ktorych nastepuja dwie strofy jawy odmienionej. Srodkowa para (III–IV) to jedyne miejsce, w ktorym mowia inni; poza snem bohater pozostaje sam. 
Czas gramatyczny porzadkuje te warstwy. Strofa I mowi w czasie terazniejszym, strofa II przechodzi w przeszly (wozil, uczyl), strofa III otwiera sie czasem przeszlym dokonanym (Zasnalem), po czym natychmiast wraca do terazniejszosci: sen nie jest wspominany, lecz przezywany. Po przebudzeniu terazniejszosc obowiazuje juz do konca, a jedyny czas przeszly w strofie VI (zeszlo) opisuje ruch swiatla, nie przeszlosc bohatera.

2. Forma wiersza 
Utwor napisano polskim jedenastozgloskowcem ze sredniowka po piatej sylabie (5+6), w oktawach o ukladzie rymow ABABCDCD. Wszystkie rymy sa zenskie, zgodnie z paroksytonicznym akcentem polszczyzny. Forme sprawdzono maszynowo: kazdy z 48 wersow liczy dokladnie jedenascie sylab, a po piatej sylabie w kazdym wersie wypada granica wyrazu. 
Wybor metrum ma znaczenie historycznoliterackie. Jedenastozgloskowiec to jeden z najstarszych i najbardziej wszechstronnych polskich wierszy sylabicznych; Mickiewicz posluzyl sie nim miedzy innymi w Grazynie. Zrezygnowano natomiast z trzynastozgloskowca, ktory w wyobrazni polskiego czytelnika zbyt silnie kojarzy sie z Panem Tadeuszem i nadawalby tekstowi charakter pastiszu. Krotszy wers wymusza tez zwiezlosc: w kazdym wierszu miesci sie zwykle jedno zdanie albo jeden przedmiot. 
Kilka wersow swiadomie lamie skladnie przerzutnia, zawsze w miejscach przejscia: z Niemna / nalal (cud przelewa sie przez granice wersu), w dzikim sadzie / ktos swiatlo niesie (znak pojawia sie na poczatku nowego wersu). Archaizmy sa nieliczne i lekkie (miast, czlek, spoziera); styl pozostaje bliski mowie potocznej, co zgodne jest z idealem prostoty, jaki Mickiewicz sformulowal w przedmowie do Ballad i romansow.

3. Przedmioty i obrazy przewodnie 
Sens wiersza niosa przede wszystkim przedmioty, a nie deklaracje. Pierwszym z nich jest swiatlo. W strofie I bohater sam stawia swiece w oknie jak na swieta, czyli wedlug wigilijnego zwyczaju swiatla dla nieobecnych i wedrowcow. W strofie II dziadek uczy go niesc swiatlo jak tajemnice. W strofie IV kaganek zapala sie od wody z Niemna, w strofie V ktos niesie swiatlo w osloni etej dloni, a w strofie VI swiatlo samo przychodzi do bohatera. Relacja zostaje wiec odwrocona: czlowiek, ktory na poczatku zostawia swiatlo dla nieobecnych, na koncu sam okazuje sie tym, na kogo swiatlo czekalo. 
Drugim systemem jest woda. W sieni pachnie studnia i stojaca woda: to woda domu opuszczonego, nieruchoma i zatechla. Za oknem plynie czarna rzeka, woda zywa. Dziadek mowi, ze woda za nim idzie cichym biegiem, czyli ze woda podaza za swiatlem. We snie ta zaleznosc sie odwraca: woda z Niemna staje sie paliwem swiatla. W finale swiatlo idzie po wodzie, pod prad, a wiec wbrew naturalnemu biegowi rzeczy. Nadprzyrodzone zdarzenie ma przygotowana logike materialna: czytelnik zna juz obie wody, zanim je zobaczy polaczone. 
Trzecim przedmiotem jest blaszany kaganek. Pojawia sie jako znaleziona pamiatka (II), jest przecierany przez dziadka (III), napelniany woda (IV) i odnaleziony pusty, z bialym, kruchym knotem (V). Ten ostatni szczegol dziala jak dowod dwuznaczny: pusty kaganek moze swiadczyc, ze cud byl tylko snem, ale bialy, spalony knot sugeruje, ze cos sie w nim jednak palilo. Wiersz nie rozstrzyga tej kwestii i wlasnie w tym zawiera sie jego napiecie. 
Postac dziadka laczy funkcje przewoznika i nauczyciela. W tle pozostaje archetyp przewoznika przez rzeke umarlych, znany od antyku, ale tekst nigdy go nie nazywa: dziadek jest przede wszystkim dziadkiem, ktory przeciera kaganek i patrzy znad szkiel. Zakaz nie wolaj lodzi nabiera w tym swietle podwojnego znaczenia: bohater nie bedzie potrzebowal przewoznika, bo tym razem to przewoz przyjdzie po niego, i to bez lodzi.

4. Sen jako objawienie i proroctwo 
Sen w strofach III–IV nie ma cech fantastycznych. Wszystko jest zwyczajne: ogien w piecu, zapach chleba, spiew przy kadzieli, pies. Nadzwyczajne jest tylko to, ze wszyscy zyja. Dziadek zachowuje sie tak, jak gdybym wyszedl na chwile do sieni, a lata nieobecnosci bohatera zostaja uniewaznione jednym gestem. Formula Nic sie tu nie zmieni jest zarazem pociecha i zapowiedzia: w tym domu czas nie dziala. 
Przepowiednia ma budowe zagadki. Masz jeszcze droge, lecz nie tak daleka moze oznaczac reszte zycia, bliska smierc albo po prostu droge do rzeki nastepnego ranka. Zdanie Ciebie juz wolano uzywa bezosobowej formy czasownika, wiec nie wiadomo, kto wolal; wiadomo tylko, ze wezwanie juz nastapilo. Ta niedookreslonosc jest zgodna z romantyczna poetyka proroctwa, w ktorej znak zostaje dany, ale nie objasniony. 
Cud z woda zapalajaca knot jest jedynym zdarzeniem jawnie niemozliwym. Dziadek nie wyjasnia go i odmawia wyjasnien: Rzecz daremna, / rozum ci znajdzie na wszystko dowody. To zdanie jest kluczem ironicznym calego tekstu. Nie przeciwstawia wiary i rozumu wprost, lecz stwierdza, ze rozum jest zbyt sprawny: potrafi wytlumaczyc wszystko, wiec niczego nie rozstrzyga.

5. Ironia i przemiana bohatera 
Wiersz utrzymuje czula, lecz wyrazna ironie. Pojawia sie ona juz w drugim wersie (furtka wita zardzewialym basem), a najmocniej w strofie V: Samotnosc, widac, rozum mi odjela, / a ja, czlek madry, nie wierze juz w duchy. Bohater tlumaczy sen samotnoscia, czyli dokladnie tak, jak zapowiedzial dziadek: rozum znajduje dowod. Slowa czlek madry brzmia autoironicznie, bo madrosc okazuje sie tu tylko obrona przed znakiem. 
Przemiana w strofie VI nie jest nawroceniem. Bohater nie deklaruje wiary; przestaje jedynie pytac: zywych czy zmarlych, nie moja zagadka. Ta rezygnacja z rozstrzygania jest postawa dojrzala, a nie naiwna. Jednoczesnie wykonuje on polecenie ze snu: Nie wolam lodzi. Dzialanie wyprzedza przekonanie. 
Final pozostaje otwarty. Swiatlo idzie jak ktos, kto idzie po kladce w ogrodzie, czyli zwyczajnie, po domowemu, i staje przy bohaterze. Ostatnie zdanie, I juz nie odchodzi, moze znaczyc obecnosc laski, nadejscie smierci albo powrot zmarlych do domu. Tekst celowo nie wybiera.

6. Temat snu u Adama Mickiewicza 
U Mickiewicza sen i widzenie od poczatku sa narzedziami poznania, a nie tylko motywami fantastycznymi. W balladzie Romantycznosc z tomu Ballady i romanse (1822) Karusia widzi zmarlego Jasia na jawie, a narrator broni jej widzenia przed Starcem, ktory ufa tylko szkielku i oku. Granica miedzy snem a jawa zostaje tam zakwestionowana, a spor toczy sie o to, kto ma prawo orzekac o rzeczywistosci. Swiatlo za Niemnem podejmuje ten spor, ale przenosi go do wnetrza jednego czlowieka: Karusia i Starzec mowia tu jednym glosem, a dziadek, ktory patrzy znad szkiel, doslownie spoglada ponad szklo rozumu. 
Dziady czesc II (1823) opieraja sie na ludowym obrzadzie przywolywania dusz, praktykowanym na Litwie i Bialorusi. Kontakt zywych z umarlymi odbywa sie tam w rytuale wspolnoty, przy swietle i w okreslonym czasie roku. Wiersz przejmuje z tego swiata pore roku, swiatlo stawiane dla nieobecnych i przekonanie, ze umarli maja cos do powiedzenia zy w ym, ale zastepuje obrzad zbiorowy doswiadczeniem prywatnym, rozgrywajacym sie w pustym domu. 
W Dziadach czesci III (1832) Mickiewicz roznicuje sny wyrazniej niz gdziekolwiek indziej. Widzenie Ewy jest snem laski, Widzenie Ksiedza Piotra snem proroczym, a Sen Senatora snem-sadem o charakterze groteskowym. Szczegolnie wazne jest Widzenie Ksiedza Piotra: jego proroctwo zawiera zagadkowa liczbe, ktorej dramat nie objasnia. Z tej tradycji pochodzi w omawianym wierszu przekonanie, ze prawdziwe proroctwo moze pozostac niezrozumiale dla tego, kto je otrzymuje, i mimo to dzialac. 
W Sonetach krymskich (1826) sen i nasluchiwanie maja wymiar wygnanczy. Stepy akermanskie koncza sie tym, ze pielgrzym nasluchuje glosu z Litwy, a sonet zamyka stwierdzenie, ze nikt nie wola. Wiersz o swietle za Niemnem mozna czytac jako odpowiedz na te sytuacje: czlowiek wrocil na Litwe i dowiaduje sie, ze wolanie juz sie odbylo. Nie jest to cytat ani parafraza, lecz kontrapunkt: w miejscu ciszy pojawia sie wezwanie wypowiedziane w formie bezosobowej. 
W Panu Tadeuszu (1834) Litwa staje sie kraina pamieci, przywolywana przez teskniacego wygnanca, a dom dziecinstwa zyskuje cechy przestrzeni niemal mitycznej. Sen z trzeciej strofy omawianego wierszu, z ogniem, chlebem i kadziela, nalezy do tego samego porzadku: nie jest przyszloscia, lecz przeszloscia przywrocona. W poznym okresie, zwlaszcza w wykladach w Coll;ge de France (1840–1844), Mickiewicz coraz mocniej traktowal widzenie wewnetrzne jako zrodlo poznania prawdy duchowej, co domyka ten luk w jego biografii.

7. Sen w romantyzmie europejskim 
Dla romantykow sen nie byl fantazja, lecz drugim porzadkiem rzeczywistosci. Gotthilf Heinrich Schubert w Die Symbolik des Traumes (1814) opisywal sen jako jezyk obrazow, ktorym dusza mowi o tym, czego nie potrafi wyrazic swiadomosc. W Heinrichu von Ofterdingen Novalisa (1802) sen o niebieskim kwiecie wyznacza bohaterowi droge zycia. Jean Paul w Siebenk;sie (1796–1797) posluzyl sie snem-wizja do wypowiedzenia najbardziej niepokojacych pytan religijnych. G;rard de Nerval otworzyl Aur;li; (1855) zdaniem o snie jako drugim zyciu. W literaturze polskiej obok Mickiewicza sen jako objawienie i sad rozwijal Juliusz Slowacki, miedzy innymi w Snie srebrnym Salomei (1844). Syntetyczne ujecie tej tradycji przyniosla klasyczna praca Alberta B;guina L’;me romantique et le r;ve (1937). 
Na tym tle Swiatlo za Niemnem zajmuje pozycje swiadomie skromna. Nie ma tu wizji kosmicznej ani narodowej, jak u Mickiewicza w III czesci Dziadow. Sen jest prywatny i rodzinny, a jego tresc miesci sie w izbie wiejskiego domu. Wspolnotowy wymiar zostaje jednak zachowany przez dziedziczenie: kaganek przechodzi z rak dziadka do rak wnuka, a wraz z nim nakaz niesienia swiatla. Romantyczny sen dziala tu tak jak w najlepszych tekstach epoki: nie tlumaczy swiata, lecz zmienia postawe tego, kto snil.

8. Wnioski 
Wiersz realizuje romantyczny model snu jako objawienia w formie wspolczesnej i pow s ciagliwej. Tradycje mickiewiczowska przywoluje przez czas akcji (pora Dziadow), przez przedmioty (swieca dla nieobecnych, kaganek, lodz), przez spor rozumu z wiara i przez zagadkowa przepowiednie, ale zadnego z tych elementow nie cytuje. Calosc opiera sie na trzech systemach, swiatla, wody i przedmiotu przekazywanego z pokolenia na pokolenie, ktore zbiegaja sie w finale. Najwazniejsza cecha tekstu jest jego nierozstrzygalnosc: znak zostaje dany, przyjety i niewyjasniony.

Daniil Lazko 
Tuapse, 15 wrzesnia 2026


Даниил Лазько

Свет за Неманом

Святло за Нёманам

Sviatlo za Niomanam

Поэтические переводы с польского

по стихотворению «Swiatlo za Niemnem» (Daniil Lazko)

Туапсе, 15 сентября 2026
;
Святло за Нёманам

Аўтарскі пераклад з польскай мовы

Асенні Нёман. Мгла — па ўсіх лагчынах,
і фортка хрыплым басам мне ўздыхае,
і дом прыгорблены ў сырых рабінах,
а чорная рака ў лясах пятляе.
Ключ падышоў — рука не ўспамінала;
у сенях — студні дух, старой вадзіцы;
свяча, як на Куццю, ў акне — бывала, —
а ў шыбе — твар, сівы, як у крыніцы.

У клеці, пад аўчынай з кіслым духам
знаходжу дзедаў каганец бляшаны
і чую зноў дзіцячым, даўнім вухам,
як вёслы нашы рыпалі ў туманы.
Вазіў мяне ён чоўнам у капліцу,
якой ужо няма там, за ракою,
вучыў: святло нясі, як таямніцу, —
за ім вада ціхмянаю хадою.

Заснуў. І ў печы полымя ўжо скача,
дом пахне хлебам, спеў ідзе з кудзелі,
і ласціцца сабака, ледзь не плача,
і ўсе жывыя, ўсе павесялелі.
Дзед каганец працёр — спакойна, дбайна, —
як быццам выйшаў я на міг з парога,
з-над акуляраў глянуў ён звычайна
і кажа: «Сядзь. Не зменіцца нічога».

«Табе яшчэ ісці — ды недалёка.
Ты не пытай. Святло ж назаўтра ў далі
убачыш над ракой пустой высока, —
не кліч ты лодкі: і цябе ўжо звалі».
Затым у каганец, замест алею,
з ракі наліў — і кнот вадой заняўся.
Пытаю ўсё пра дзіўную падзею —
«Дарэмна: розум знойдзе ўсё», — азваўся.

Прачнуўся: холад. І свяча згарэла,
і каганец пусты, кнот белы, крохкі.
Відаць, самота розум мой і з'ела,
а я, мудрэц, у здані — ані трохі.
На ганак. Шэрань — нат на балюстрадзе,
і мгла мглу гоніць па халодным лоні;
там, дзе была капліца — ў дзікім садзе
нясе ўжо хтось агеньчык у далоні.

Не клічу лодкі. Шэрань. І світанне.
І Нёман, як пры дзеду, коціць гладка.
І не пытаю ўжо, чыё там ззянне:
жывых ці мёртвых — не мая загадка.
Святло ўжо да вады сышло па спадзе
і ўверх па плыні, без чаўна, прыходзіць,
як хтосьці, што ідзе па кладцы ў садзе,
і стала побач. І не адыходзіць.

Даниил Лазько

Туапсэ, 15 верасня 2026
;

Tuapse, 15 viera;nia 2026
;
Свет за Неманом

Авторский перевод с польского

Осенний Неман. Мгла в ольховых чащах,
калитка ржавым басом привечает,
и дом, сутулый, средь рябин блестящих,
а чёрная река в лесу петляет.
Ключ подошёл — рука не вспоминала;
в сенях — колодец, дух воды стоялой;
свечу, как в святки, ставлю, как бывало,
а в стёклах — я, уже седой, усталый.

В чулане, под истлевшею овчиной
нашёлся дедов каганец из жести,
и слышу детским слухом — из стремнины
скрип вёсел в сером утре, с дедом вместе.
Возил меня он в лодке в час рассветный
к часовне, коей нет над дальним брегом,
учил: неси, как тайну, свет заветный, —
за ним вода идёт неслышным бегом.

Уснул. И вот в печи трещат поленья,
дом хлебом пахнет, прялки загудели,
и пёс, ласкаясь, ждёт прикосновенья,
и все живые, все повеселели.
Дед каганец протёр, сидит степенно,
как будто в сени только отлучился,
поверх очков глядит обыкновенно
и молвит: «Сядь. Здесь дом не изменился».

«Тебе ещё идти — да недалёко.
Не спрашивай. Там, утром, глядя в дали,
увидишь свет над пустотой потока —
не кличь челна. Тебя уже позвали».
Потом он в каганец, взамен елея,
плеснул из Немана — и вспыхнул ровно.
А мне в ответ: «Пустая то затея:
твой ум докажет всё — и безусловно».

Проснулся — холод. Свечка догорела,
пуст каганец; фитиль — сухое тленье.
Видать, тоска мой разум одолела,
а я, мудрец, не верю в привиденья.
Я на крыльцо. На балюстраде иней,
и мгла по водам мглу лениво гонит;
там, где часовня встарь, — в густой малине
свет кто-то держит и в горсти хоронит.

Челна не кличу. Брезжит. Иней. Камень.
И, как при деде, Неман катит гладко.
И больше не пытаю, чей тот пламень:
живых иль мёртвых — не моя загадка.
А свет сошёл к воде по косогору
и без челна, противу струй, подходит,
как тот, кто по мосткам идёт к забору,
и рядом встал. И больше не уходит.

Даниил Лазько

Туапсе, 15 сентября 2026
;
О переводе
1. Исходный текст и метрическое решение
Оригинал «Swiatlo za Niemnem» написан польским силлабическим одиннадцатисложником с цезурой после пятого слога (5+6): шесть восьмистиший, 48 строк, рифмовка ABABCDCD, все рифмы женские. Русская и белорусская поэзия силлабо-тонические, поэтому прямой перенос силлабики звучал бы как проза. Выбран пятистопный ямб со сплошными женскими окончаниями. В нём ровно одиннадцать слогов, так что сохраняются слоговой объём строки, женская клаузула, число строк, строфика и схема рифмовки.
Цезура 5+6 не воспроизводится как обязательная. Это первая и главная формальная потеря: польский стих делится на полустишия, а ямбическая строка перевода течёт свободнее. Там, где синтаксис позволяет, пауза после пятого слога сохранена, но системой она не является.
2. Проверка формы
Все формальные характеристики проверены скриптами. В польском оригинале 48 из 48 строк содержат ровно 11 слогов, граница слова после пятого слога есть в каждой строке. В обоих переводах 48 из 48 строк содержат ровно 11 слогов. Ударения многосложных слов стоят только на чётных слогах, десятый слог всегда ударный, одиннадцатый безударный. Ударения размечены вручную, соответствие схеме ямба проверено программно. Белорусский «ў» учтён как неслоговой. Латинка получена из кириллического текста автоматически, по правилам, описанным в разделе 6.
3. Что сохранено в обоих переводах
Сохранены три сквозные системы оригинала. Первая — свет: свеча в окне, каганец, огонь в горсти или в ладони, свет, идущий по воде. Вторая — вода: стоячая вода в сенях, текущая река, речная вода как топливо света, движение света против течения. Третья — предмет-наследство, каганец, проходящий через четыре строфы. Сохранены ключевые формулы: «не кличь челна» и «Челна не кличу» / «не кліч ты лодкі» и «Не клічу лодкі»; «Тебя уже позвали» / «і цябе ўжо звалі»; «не моя загадка» / «не мая загадка»; ирония «мудрец» / «мудрэц»; финальное «и больше не уходит» / «і не адыходзіць».
4. Русский перевод: решения и потери
Ниже перечислены все заметные отклонения, включая те, которые считаю оправданными.
Оригинал Перевод Характер изменения
mokrych jarzebinach средь рябин блестящих «мокрые» переданы блеском
plynie tuz pod lasem в лесу петляет добавлено извилистое движение
sien pachnie studnia i stojaca woda в сенях — колодец, дух воды стоялой точно; «пахнет» передано словом «дух»
twarz moja, nie mloda я, уже седой, усталый «уже» передаёт «nie mloda»; «усталый» добавлено
nuc; przy kadzieli прялки загудели человеческое пение утрачено
Nic sie tu nie zmieni Здесь дом не изменился будущее время заменено перфектом: в ямбе с женской клаузулой «не изменится» невозможно; «ничто» сужено до «дом»
Nie pytaj, dokad. Gdy tam, jutro rano Не спрашивай. Там, утром, глядя в дали «там» и «утро» сохранены; «куда» и «завтра» утрачены; добавлено «глядя в дали»
miast oleju взамен елея добавлена церковная окраска
knot bialy i kruchy фитиль — сухое тленье цвет утрачен
Samotnosc тоска смысловой сдвиг
ktos swiatlo niesie w oslonietej dloni свет кто-то держит и в горсти хоронит «несёт» ; «держит»; «хоронит» (устар. «укрывает») добавляет тень погребения
w dzikim sadzie в густой малине одичавший сад передан зарослями
Stoje w szronie Иней. Камень. «стою» утрачено, добавлен камень
a rzeka plynie i dzis Неман катит гладко «и сегодня» утрачено; река названа
po kladce w ogrodzie по мосткам идёт к забору сад заменён оградой
i staje przy mnie и рядом встал прошедшее время внутри настоящего
рифмы стоялой / усталый; иней / малине две неточные рифмы перевода
По рецензиям исправлено следующее. «Клад заветный» заменён на «неси, как тайну, свет заветный»: возвращена «tajemnica». Вместо выдуманного «причала» восстановлены «там» и «утро». Метафизическое «всё пребудет вечно» заменено спокойной репликой. Выдуманная мотивировка «чтоб напиться» убрана в пользу точного «только отлучился». В сенях возвращены и колодец, и стоялая вода.
5. Белорусский перевод: решения и потери
Оригинал Перевод Характер изменения
Mg;a stoi w olszynach Мгла — па ўсіх лагчынах ольха заменена лощинами
zardzewia;ym basem хрыплым басам ржавчина передана хрипотой
pod starym ko;uchem пад аўчынай з кіслым духам кожух ; овчина; добавлен запах
sien pachnie studnia i stojaca woda студні дух, старой вадзіцы «стоячая» ослаблена до «старой»
jak na swieta як на Куццю … бывала конкретизация: сочельник; глагол опущен
twarz moja, nie mloda твар, сівы, як у крыніцы добавлен родник, то есть живая вода; усиливает водную систему
i slysze znowu tym dzieci;cym uchem і чую зноў дзіцячым, даўнім вухам точно; указательное «tym» передано словом «даўнім»
skrzypia wiosla gdzies w szary poranek вёслы нашы рыпалі ў туманы рассвет ; туманы; добавлено «нашы»
switem pod kaplice чоўнам у капліцу «на рассвете» утрачено
ogien trzaska полымя скача звук заменён движением
pies sie lasi, gdy go reka glaska ласціцца сабака, ледзь не плача добавлена эмоция
Nic sie tu nie zmieni Не зменіцца нічога точно; «тут» утрачено
Nie pytaj, dokad. Gdy tam, jutro rano Ты не пытай. Святло ж назаўтра ў далі «куда» утрачено; «там» передано через «ў далі»
ponad pusta rzeka над ракой пустой высока «пустая река» восстановлена, добавлена высота
Ciebie juz wo;ano і цябе ўжо звалі «і» даёт оттенок «и тебя тоже»
z Niemna з ракі имя реки опущено
A mnie, gdy pytam, m;wi Пытаю ўсё … — азваўся вопрос повторяется («всё спрашиваю»)
i knot sie zajal od tej wody і кнот вадой заняўся точно; парадокс назван прямо
rozum ci znajdzie na wszystko dowody розум знойдзе ўсё «доказательства» сжаты
rozum mi odjela розум мой і з'ела разговорнее, самоирония усилена
nie wierze juz w duchy у здані — ані трохі глагол опущен (разговорный эллипсис, сохраняющий самоиронию); «уже» утрачено; «крохкі / трохі» — неточная рифма
i mgla po rzece mgle leniwie goni мгла мглу гоніць па халодным лоні «лениво» утрачено
w oslonietej dloni агеньчык у далоні «заслонённость» утрачена
Stoje w szronie Шэрань. І світанне. «стою» утрачено
w ogrodzie у садзе повтор сада из V строфы: свет пришёл оттуда
lodz лодка / човен лексическое варьирование при сохранённой формуле «не клічу лодкі»
По рецензиям исправлено следующее. Убран смех деда: «смяяўся» заменено на нейтральное «азваўся». Восстановлены «пустая река» и «белы, крохкі» фитиль. Возвращено польское «не изменится» вместо «не міне». Исправлены языковые ошибки: форма «стаячае» (норма тарашкевицы, чужая для действующей орфографии текста) и творительный падеж «хлапчынай» (правильно «хлапчынам»). Точно передан «детский слух». Убрано разговорное «сабе» в строке о фитиле. Замечание о слове «высока» отклонено: оно готовит спуск света «па спадзе» в VI строфе.
6. Белорусская латинка
Латинская версия получена транслитерацией с кириллицы по правилам традиционной белорусской латинки. Твёрдое «л» передаётся как ;, мягкое как l. Смягчение перед мягким знаком обозначается акутом: ;, ;, ;, ;, d;. После согласных пишутся ie, ia, io, iu, в начале слога и после гласных je, ja, jo, ju. «Ў» передаётся как ;, «г» как h, «х» как ch, «ч», «ш», «ж» как ;, ;, ;. Исходный текст написан по действующей орфографии, поэтому ассимилятивная мягкость (например, «;viat;o» тарашкевицы) не обозначается: sviat;o. Имя автора в латинской версии дано в принятой для латиницы форме Danii; ;a;ko.
7. Общая оценка
Оба перевода задуманы как самостоятельные стихотворения, а не подстрочники. Русский ближе к интерпретирующему литературному переводу. Белорусский свободнее в деталях, но органичнее в бытовой и природной лексике (Куцця, клець, кудзеля, шэрань), и местами он усиливает водную систему оригинала (як у крыніцы). Главная общая потеря — польская цезура 5+6. Главное общее приобретение — сохранённая равносложность строки.

Даниил Лазько
Туапсе, 15 сентября 2026