Towarzysz drogi

(Польский текст приведен без диакритических знаков в связи с техническими ограничениями платформ)

TOWARZYSZ DROGI

Za wsia ostatni ogien zgasili we mlynie,
Pies zaszczekal i umilkl; laka spi w pokosie;
Ide droga piaszczysta, co pod lasem ginie,
A tuz obok ktos stapa — lekko, jak po rosie.

Nie ogladam sie wcale — znam te ciche kroki:
Szly za mna, gdym nad Niemnem strugal lodz z olszyny,
Milczaly nad grobami, wpatrzone w obloki,
Gdy ksiadz rzucal na wieko ostatnia garsc gliny.

Szedl ze mna przez granice w noc bez pozegnania,
Potem deptal wraz ze mna bruk obcego miasta,
Cierpliwie znosil halas mego narzekania
I czekal pod latarnia, az minie dwunasta.

Ludzie strasza nim dzieci po nocach w alkowie;
Mnie sie trafil lagodny: nie chrzesci, nie dzwoni,
Nie podpowie mi wiersza, nic mi nie odpowie,
Tylko czasem galazke odgarnie od skroni.

Czernieje las przede mna — a mnie sie wciaz zdaje,
Ze to bor nowogrodzki szumi tam znajomo,
Ze za nim, jak przed laty, Niemen w mglach przystaje,
I ze matka wciaz czeka w progu nieruchomo.

«Wiem, po cos przyszedl» — mysle; on kroku nie zmienia.
«Lecz sie nie spiesz: przed nami jeszcze kawal drogi».
On tylko sie usmiecha — bez ust i bez cienia —
A psy spia, gdy mijamy oplotki i progi.

Kiedys, u skraju lasu, gdzie koncza sie pola,
On pierwszy raz przemowi — cicho, po kryjomu,
I nie bedzie to wyrok ani obca wola,
Tylko szept: «Chodz, wracamy — dawno czas do domu».

Daniil Lazko
Touaps;, 2026
;
SZKIC KRYTYCZNY
I. Miara i budowa
Utwor liczy dwadziescia osiem wersow rozlozonych na siedem czterowierszy. Miara jest trzynastozgloskowiec ze stala sredniowka po sylabie siodmej, z paroksytonicznym zakonczeniem obu czlonow; uklad rymowy krzyzowy, rymy wylacznie zenskie i dokladne. Jest to miara polskiego wiersza opowiadajacego — miara, ktora nie spiewa, lecz idzie. Wybor nie jest obojetny wobec tematu: caly wiersz opowiada o chodzeniu, a sredniowka po siodmej sylabie dzieli kazdy wers na dwa nierowne kroki, z ktorych drugi jest zawsze krotszy. Tekst kuleje regularnie, jak czlowiek zmeczony, i robi to przez dwadziescia osiem wersow bez jednego wylomu.
Skladnia poddaje sie tej mierze bez oporu. W siedmiu strofach nie ma ani jednej przerzutni miedzystrofowej; zdania koncza sie razem z wersami albo z dwuwierszami. Jest to dyscyplina staroswiecka i swiadoma: wiersz o smierci, ktory nigdzie nie traci oddechu.
II. Bohater nienazwany
Slowo „smierc” nie pada w utworze ani razu. Postac idaca obok wedrowca istnieje wylacznie przez ruch, przez zaimek i przez to, czego nie robi. W strofie pierwszej jest to „ktos”, ktory stapa; w drugiej — same „ciche kroki”, ktore szly, milczaly, patrzyly; od strofy trzeciej — „on”, bez rzeczownika, do konca wiersza. Nazwanie zostaje odlozone i nigdy nie nastepuje.
Zabieg ten ma konsekwencje gramatyczna, ktora warto odnotowac. W strofie drugiej podmiotem czterech orzeczen sa kroki — nie idacy, lecz jego slad dzwiekowy. Metonimia jest tu doprowadzona do granicy: kroki „wpatrzone w obloki” to figura ryzykowna, ale konsekwentna, bo w calym wierszu towarzysz nie ma ciala. Potwierdza to strofa szosta: usmiech „bez ust i bez cienia”. Postac, ktora usmiecha sie bez ust i idzie bez cienia, nie moze miec oczu — ma tylko kroki. Wiersz nie lamie wlasnej reguly nawet tam, gdzie latwiej byloby ja zlamac.
III. Rzecz zamiast pojecia
Utwor unika nazw uczuc niemal calkowicie. Znaczenie niosa przedmioty i gesty: zgaszony ogien we mlynie, laka w pokosie, lodz strugana z olszyny, garsc gliny rzucona na wieko trumny, bruk obcego miasta, latarnia i wybijajaca dwunasta, galazka odgarnieta od skroni, oplotki i progi. Jest to lista rzeczy, nie stanow. Czytelnik dowiaduje sie, ze wedrowiec przezyl dziecinstwo nad rzeka, pogrzeb kogos bliskiego, przekroczenie granicy i emigracje — i nie dowiaduje sie tego z zadnego zdania, ktore by to oznajmialo.
Najdalej posuniety jest gest ze strofy czwartej. Towarzysz „czasem galazke odgarnie od skroni” — jedyna czynnosc, jaka w calym wierszu wykonuje wobec bohatera, i czynnosc opiekuncza. Dwa wersy wczesniej wymieniono to, czego nie robi: nie chrzesci, nie dzwoni. Odmowa rekwizytu jest tu rownie wazna jak rekwizyt: wiersz odbiera smierci kose i dzwon, zostawia jej odgarnieta galaz.
IV. Porzadek czasow
Siedem strof uklada sie w wyrazny luk gramatyczny. Strofa pierwsza jest w czasie terazniejszym: droga, wies, kroki obok. Strofy druga i trzecia cofaja sie w przeszlosc — najpierw dziecinstwo nad Niemnem i pogrzeb, potem granica i obce miasto. Strofa czwarta wraca do terazniejszosci, ale terazniejszosci gnomicznej, bezczasowej: tak jest zawsze, ludzie strasza nim dzieci, mnie sie trafil lagodny. Strofa piata jest terazniejszoscia zludzenia. Szosta — jedyna scena dialogowa. Siodma stoi w czasie przyszlym.
Rozklad ten nie jest ozdobny. Towarzysz przemawia dopiero w futurum i tylko raz; przez szesc strof jego jedyna wlasnoscia jest milczenie. Gdy wreszcie mowi, mowi cztery slowa, z ktorych trzy dotycza powrotu.
V. Strofa piata i jej okrucienstwo
Srodkowa czesc wiersza zawiera jego najcichsza i najostrzejsza figure. Bohaterowi „sie zdaje”, ze za czerniejacym lasem szumi bor nowogrodzki, ze Niemen przystaje w mglach i ze matka czeka w progu nieruchomo. Wszystkie trzy obrazy sa podane jako zludzenie — czasownik „zdaje sie” obejmuje je wszystkie — ale tylko czytelnik, ktory pamieta strofe druga, rozumie, jak dalekie jest to zludzenie. Tam bowiem ksiadz rzucal gline na wieko trumny.
Wiersz nie objasnia tego zwiazku. Nie mowi, kto lezal w trumnie, i nie kaze czytelnikowi sie domyslac. Zostawia dwie strofy w odleglosci dwunastu wersow i milczy. Slowo „nieruchomo”, zamykajace strofe piata, jest jedynym miejscem, gdzie ta wiedza wychodzi na powierzchnie: matka stoi w progu bez ruchu, bo tylko umarli tak stoja.
VI. Ironia i jej miara
Ton utworu bylby nie do zniesienia, gdyby nie ironia — i bylby falszywy, gdyby ironii bylo wiecej. Jest jej dokladnie tyle, ile trzeba, i pojawia sie zawsze w rejestrze potocznym. „Mnie sie trafil lagodny” — zdanie o smierci zbudowane jak zdanie o kwaterunku albo o kupionym koniu. „Cierpliwie znosil halas mego narzekania” — smierc w roli cierpliwego sluchacza cudzych zalow, przy czym slowo „halas” jest tu sadem bohatera o sobie samym, nie o niej. „I czekal pod latarnia, az minie dwunasta” — smierc jako woznica, ktoremu nikt nie placi za postoj. Wreszcie „przed nami jeszcze kawal drogi”, powiedziane tonem, jakim mowi sie do towarzysza podrozy, nie do wyslannika.
Zaden z tych zwrotow nie jest zartem. Ironia sluzy tu obnizeniu tonu, nie rozbrojeniu tematu; im swobodniej bohater mowi do swojego towarzysza, tym wyrazniej widac, jak dlugo sie do niego przyzwyczajal.
VII. Psy
Utwor zamyka sie klamra, ktorej nie sygnalizuje. W wersie drugim pies zaszczekal i umilkl. W przedostatniej strofie psy spia, gdy obaj mijaja oplotki i progi. Pierwsze zdanie czyta sie przy pierwszej lekturze jako zwykly szczegol nocnej wsi; po strofie szostej okazuje sie, ze pies szczekal na czlowieka i zamilkl z powodu tego, kto szedl obok. Swiat nie podnosi alarmu wobec tej pary. Cisza wsi, wprowadzona w strofie pierwszej jako tlo, zostaje pod koniec wyjasniona jako zgoda.
VIII. Zakonczenie
Ostatnia strofa jest zbudowana na trzech odmowach i jednym slowie. Odmowy: „nie bedzie to wyrok ani obca wola”. Slownictwo jest tu wybrane precyzyjnie — „wyrok” i „obca wola” to jezyk sadow i mocarstw, ten sam, ktorym mowiono do bohatera w strofie trzeciej, przy granicy przekraczanej noca, bez pozegnania. Jedyne miejsce, w ktorym prywatny temat wiersza dotyka tematu politycznego, jest zbudowane na zaprzeczeniu: smierc nie jest wyrokiem obcej wladzy. To rozroznienie, dokonane w wierszu emigranta, wazy wiecej niz deklaracja.
Slowo zas jest jedno: „wracamy”. Nie „idziemy”, nie „czas na ciebie”. Ostatnie zdanie utworu przenosi smierc z porzadku odejscia w porzadek powrotu, a rym „po kryjomu — do domu” domyka to dzwiekowo. Wiersz, ktory zaczal sie od zgaszonego ognia i psa milknacego w nocy, konczy sie slowem „domu” — i jest to jedyne miejsce, w ktorym dom w ogole w nim wystepuje.

Daniil Lazko
Touapse, 26 lipca 2026

СПУТНИК
Даниил Лазько

На мельнице за селом огни погасили,
Пёс залаял и смолкнул; луг дремлет в покосах,
Тропа песчана; сосны её обступили,
А рядом ходит кто-то легко, как по росам.

Не оглянусь — я эти шаги знавал в ночи:
Шли вслед, где Неман: чёлн я долбил из ольшины,
Молчали над могилой, подняв к тучам очи,
Как ксёндз бросал на крышку последний ком глины.

Шёл в ночь через границу со мной, без прощанья,
Потом со мною мерил брусчатку чужую,
Сносил он терпеливо мои причитанья
И ждал под фонарями всю полночь глухую.

Пугают им ребёнка ночами в алькове;
Мне выпал он смиренный: не хрустнет, не звонит,
Стиха мне не подскажет — ни в чём, ни в полслове,
Лишь ветку он порою с виска мне отклонит.

Чернеет лес пред взором — мне чудится, мнится,
Что это новогрудский бор шумит знакомо,
Что там, как встарь, за бором Неман в мгле таится,
И мать всё неподвижна на пороге дома.

«Зачем ты здесь — я знаю»; он шаг не меняет.
«Не торопись: пред нами изрядно дороги».
Он лишь, без уст, без тени, улыбку являет,
А псы спят, как проходим плетни и пороги.

Когда-нибудь, у бора, где кончится поле,
Впервые он промолвит тайком, как родному,
И то не приговор мне, не в чуждой то воле, —
Лишь шёпот: «Что ж, вернёмся — пора уже к дому».
;
О ПЕРЕВОДЕ
Метрическое решение
Оригинал написан польским тринадцатисложником с постоянной цезурой после седьмого слога (7+6), с парокситоническим окончанием обоих полустиший, перекрёстной рифмовкой и сплошными женскими рифмами. Это мера польского повествовательного стиха: она не поёт, а идёт.
Перевод сохраняет её буквально — все двадцать восемь строк русского текста суть силлабические тринадцатисложники 7+6 с ударением на шестом слоге первого полустишия и на пятом слоге второго; рифмовка ABAB, все рифмы женские и точные. Отступлений нет ни одного.
Плата за это решение названа прямо: русская силлабика читается как чужая мера. Русское ухо, воспитанное на силлабо-тонике, ощущает такой стих слегка спотыкающимся — в нём нет постоянной стопы. Это не побочный эффект, а условие: тринадцатисложник обязан звучать по-польски, иначе перевод перестаёт быть переводом с польского. Альтернатива — русский шестистопный ямб (александрийский стих) — дала бы более гладкое чтение, но подменила бы историческую мету текста французской.
Названные потери
II, 4. «Ostatnia garsc gliny» передано как «последний ком глины». Утрачен жест руки: горсть — это ладонь, ком — только предмет. Компенсации нет; это самая чувствительная потеря на уровне предметности, поскольку весь оригинал держится именно на жестах.
V, 3. «Niemen w mg;ach przystaje» передано как «Неман в мгле таится». Утрачено «przystaje» — река, которая останавливается, замирает. Русское «таится» переводит замершесть в скрытность: образ сохраняет неподвижность, но теряет мотив остановки, то есть перекличку с идущими рядом двумя фигурами. Вторая по значимости потеря.
III, 4. «Az minie dwunasta» передано как «всю полночь глухую». Утрачен бой часов и точность времени; обобщение вместо цифры. Ирония строки (смерть в роли ждущего возницы) при этом сохранена самим положением фонаря.
II, 2. «Strugal lodz z olszyny» передано как «чёлн я долбил из ольшины». Строгание заменено долблением — иной способ изготовления лодки. Выбор продиктован ударением: русские «строгал», «тесал» окситоничны и разрушают цезуру.
VI, 1. Снято «mysle» — указание на внутреннюю речь. Функцию несут одни кавычки. Потеря невелика, но она есть.
VII, 2. «Cicho, po kryjomu» передано как «тайком, как родному». Утрачено «тихо»; добавлено «как родному» — переводческая прибавка. Оправдываю её тоном финала, но не выдаю за находку: это прибавка, а не эквивалент.
IV, 3. Два отрицания оригинала («не подскажет стиха, ничего не ответит») сжаты в идиоматическое «ни в чём, ни в полслове». Смысл сохранён, синтаксическая двухчастность — нет.
Заглавие. «Towarzysz drogi» переведено одним словом «Спутник». Русское слово точно передаёт «идущего рядом», но теряет двузначность польского «towarzysz» — спутник и товарищ разом, со старым сословным теплом. Двухсловное «Дорожный товарищ» вернуло бы двузначность ценой звучания и ценой невольного советского обертона.
Что удержано
Слово «смерть» не произнесено ни разу — ни в оригинале, ни в переводе. Спутник существует только через шаги, местоимение и отрицания.
Сохранена метонимия второй строфы: подлежащим глаголов «шли», «молчали» остаются шаги, а не идущий. Русский синтаксис допускает это без натяжки.
Сохранено кольцо с собаками: пёс, залаявший и смолкнувший в первой строфе, и спящие псы в шестой. Это скрытая рифма смысла, и она в переводе цела.
Сохранена грамматика времён: настоящее — прошедшее — гномическое настоящее — настоящее иллюзии — диалог — будущее. Спутник заговаривает только в футуруме и только один раз.
Сохранён отказ финала: «И то не приговор мне, не в чуждой то воле». Юридически-имперская лексика («приговор», «чуждая воля») удержана дословно, поскольку в ней единственное касание частной темы к политической.
Сохранено последнее слово. Оригинал кончается на «domu», перевод — на «к дому»; рифменная пара «po kryjomu — do domu» отвечает паре «как родному — к дому».
О рифмах
В переводе четыре пары грамматических рифм: «погасили — обступили», «меняет — являет», «чужую — глухую», «мнится — таится». Отмечаю это как факт, а не как оправдание. В оригинале грамматических пар меньше — три («zdaje — przystaje», «znajomo — nieruchomo», «zmienia — cienia» частично). Русский текст в этом отношении несколько беднее польского; выправить это, не разрушив ни размера, ни предметности, мне не удалось.

Даниил Лазько
Туапсе, 26 июля 2026