Паэт-аркестр

ПАЭТ-АРКЕСТР
Суб’ектыўныя і спрэчныя нататкі нераўнадушнага слухача
пра альбом леаніда Пранчака «Жорны»

1.
Беларускі паэт леанід Пранчак (так ён піша сваё імя ў сацсетках), за паўстагоддзе творчай дзейнасці стварыў больш за 1000 тэкстаў песень. «Цік-так, ходзікі!», «Каханая», «Сумны саксафон», «Каля Чырвонага касцёла», «Сланечнік», «Спіць над лесам аблачынка», «Малады і нежанаты», «Красуй, Беларусь!» і безліч іншых народных хітоў сталі галасамі калектыўнай памяці некалькіх пакаленняў беларусаў.
Яго песні спявалі і спяваюць практычна ўсе беларускія зоркі ад Песняроў да Віталя Карпанава.
Да апошняга часу паэт актыўна супрацоўнічаў са шматлікімі кампазітарамі з Беларусі, ЗША, Расіі, Польшчы, Славеніі, Казахстана, Украіны, пісаў новыя вершы і песні.
Але ў 2026-м ён зрабіў тое, чаго ніяк не чакалі ад масцітага паэта: Пранчак рэзка адмовіўся ад супрацоўніцтва і паслуг прафесійных кампазітараў, аранжыроўшчыкаў, выканаўцаў, прыпыніў гадамі адладжаныя стасункі і цалкам перайшоў на самастойнае стварэнне песень і іншых музычнага твораў паводле сваіх тэкстаў з дапамогай АІ-інструментаў і софту.
Крок рызыкоўны і адчайны, але свядомы і рашучы.
Вынік яго новай дзейнасці – альбом песнявершаў «Жорны» апублікаваны 31 мая 2026 года на ютуб-канале: www.youtube.com/@leanidpranchak_pesni.
Як і чакалася, рэакцыя публікі прагназавана выйшла за межы музычнага жыцця. 33 трэкі, створаныя Пранчаком паводле ўласных вершаў, сабралі сотні захапляльных водгукаў і тысячы праглядаў па ўсім свеце, дзе даступны інтэрнэт.
Я таксама паслухаў гэты альбом і пачытаў, што пішуць слухачы.

2.
Пачну з таго, што статус Пранчака як «недасягальнага» паэта-песенніка на беларускай эстрадзе ўжо даўно тлумачыцца ўнікальным спалучэннем трох фактараў: лінгвістычнага дара, матэматычнай дакладнасці і вобразнасці яго вершаў, абсалютнай юрыдычнай незалежнасці паэта як творцы.
Вядомыя мне кампазітары ў адзін голас сцвярджалі ў прыватных размовах, што Пранчаку няма роўных сярод паэтаў, таму што яго вершы не трэба «прыстасоўваць» да музыкі.
Пранчак піша тэксты з ужо закладзеным рытмічным і музычным малюнкам. Гэта амаль гатовыя песні. Яго радкі кладуцца на ноты так натуралёва, быццам яны нарадзіліся разам з музыкай.
Пранчак пазбягае нагрувашчвання зычных, якія цяжка спяваць.
Яго словы не спатыкаюцца, а плаўна «льюцца», а гэта крытычна важна для вакалістаў. Яго метафары непаўторныя і незамызганыя.
Пранчак не проста піша пра каханне або прыроду, ён стварае сімвалы, якія становяцца часткай ментальнай матрыцы яго патэнцыяльных слухачоў.
Ніхто іншы да яго не змог так дакладна і проста апісаць беларускую ўтульнасць і гасціннасць, яго патрыятычныя тэксты сагрэты пяшчотай і непасрэднасцю простага чалавека ад зямлі.
Яго архетыпы зразумелыя і прафесару, і звычайнаму рабацягу.
Менавіта таму АІ-праекты Пранчака сталі паспяховымі: паэзія там сапраўдная і каларытная, немудрагелістая, але жывая, нават калі голас выканаўцы сінтэтычны і згенерыраваны.

3.
Дык вось, у 2026 годзе Пранчак у чарговы раз засведчыў сваю выключнасць. Пакуль іншыя паэты чакаюць, калі іх тэксты заспяваюць вядомыя і невядомыя артысты, ён наўпрост звярнуўся да сваіх прыхільнікаў праз YouTube, мінаючы звыклых пасярэднікаў.
Пранчак аб'яднаў у сабе майстэрства старой школы і дзёрзкасць новага часу.
«Творчым накаўтам» для старой эстрады адзін з яго слухачоў назваў поўную аўтаматызацыю творчага цыкла Пранчака ў праекце ЖОРНЫ з прыдуманым вакалістам LPran AI.
Паэт наглядна прадэманстраваў, што аўтар такога ўзроўню як ён больш не мае патрэбы ў кансерватыўных і непаваротлівых кампазітарах, якія гадамі трымалі яго вершы «ў стале». Далей болей.
Пранчак, як ні дзіўна, змог абысціся без заангажаваных аранжыроўшчыкаў з іх непамернымі таксамі за «модны гук», без зорных, і не вельмі, тутэйшых  выканаўцаў з іх капрызамі і патрабаваннямі эксклюзіўных аўтарскіх правоў.
Ён знайшоў шлях, як абысціся нават без тэлеканалаў і радыё, якія па звычцы гадамі маглі не «круціць» яго песні за тое, што ён неаднойчы абвінавачваў іх у невыплаце аўтарскіх адлічэнняў за свае эфіры і нават судзіўся з імі.

4.
У новых песнях (Пранчак назваў іх песнявершамі) у яго няма суаўтараў.
Гэта значыць, што ён забірае 100% аўтарскіх адлічэнняў ад выкарыстання гэтых твораў іншымі выканаўцамі, вяшчальнікамі і музычнымі пляцоўкамі. Для індустрыі, дзе даходы традыцыйна дзяліліся паміж паэтам, кампазітарам і выканаўцам, гэта нечакана і нязвыкла.
Пранчак стварыў прэцэдэнт, калі аўтар тэксту становіцца «аднаасобным гаспадаром» усёй музычнай індустрыі вакол свайго імя.
У той жа час поспех яго АІ-балад выклікаў неадназначную рэакцыю ў некаторых прадстаўнікоў шоў-бізу.
Калі «робат» на вершы Пранчака гучыць душэўней і чысцей, чым жывы аркестр ці вакаліст, то гэта ставіць пад пытанне прафесійную прыдатнасць некаторых артыстаў і музыкантаў, якія не дацягваюць да ўзроўню АІ і блізка. Цяпер гэта заўважна нават недасведчанаму ў музыцы слухачу. Калі спажыўцу такі дасканалы гук падабаецца, то пасрэдным выканаўцам зазвычай – не.
Пранчак пабудаваў сваю аўтаномную эстраду, дзе ён сам і дырэктар, і аўтар, і прадзюсар. Гэта стала тым самым феноменам, які паказаў, што будучыня беларускай песні можа цалкам належаць аднаму таленавітаму чалавеку з ноўтбукам. Не абавязкова Пранчаку, але ж такому наватару і рызыканту.

5.
Што яшчэ варта сказаць пра адметнасць творчай манеры Пранчака?
Гэта адзіны беларускі аўтар, які ў свой час прымусіў усіх карыстальнікаў сваіх твораў паважаць працу паэта, лічыцца з яго правам на імя ў эфіры і ўзнагароджанне за любое публічнае выкананне сваіх твораў. Яго барацьба за аўтарскія правы, хоць і выглядае скандальнай, на самай справе падкрэслівае яго стаўленне да тэксту як да свяшчэннага актыву.
Яго бескампраміснасць стварыла сітуацыю, дзе прозвішча Пранчак – гэта знак якасці і абароны.
Нават тыя, з кім ён спрачаўся і каму ён забараняў выконваць свае песні, прызнаюць: яго тэксты настолькі добрыя, што іх немагчыма проста замяніць тэкстамі іншых аўтараў без страты хітовасці.
У эпоху, калі многія пішуць на трасянцы або выкарыстоўваюць сухі афіцыёз, Пранчак захоўвае жывую, сакавітую і эмацыянальную мову.
Яго тэксты песень – гэта падручнік беларускай мовы, замаскіраваны пад эстрадныя хіты.

6.
Што тычыцца музычнага складніка альбома Жорны, то Пранчак свядома адмовіўся ад тыповых эстрадных аранжыровак 90-х з іх характэрнымі сінтэзатарнымі падкладкамі. З дапамогай нейрасетак ён стварыў больш чысты, амаль акадэмічны гук або, наадварот, сыйшоў у сучасны лоу-фай і фолк-троніку.
На YouTube-канале Пранчака можна сустрэць дзіўныя спалучэнні. Напрыклад, яго вершы ў класічным памеры, пакладзеныя на аранжыроўку ў стылі трып-хоп або мінімалістычнага фартэпіяна.
Аранжыроўкі паэта гучаць на дзіва свежа і якасна.
АІ дазваляе яму выкарыстоўваць гукі лепшых аркестраў свету і рэдкіх народных інструментаў, не выходзячы з хаты.
Звычайны слухач часта нават не здагадваецца, што над музыкай працаваў не штат прафесіяналаў, а толькі адзін чалавек, настолькі пісьменна і ўмела Пранчак (ці яго гукарэжысёр) выбудоўвае баланс паміж голасам і інструменталам.

7.
Пранчак, як чалавек сістэмны і дапытлівы, не абмяжоўваецца адной кнопкай «зрабіць прыгожа».
Ён выкарыстоўвае камбінацыю прафесійных і нейрасеткавых інструментаў, каб дабіцца таго самага «беларускага гучання».
Лічбавыя агрэгатары – галоўныя інструменты ў арсенале паэта для стварэння песні.
Улічваючы, што ён сам выбудоўвае аранжыроўкі і выбірае вакал, яго роля ў стварэнні прадукта цяпер значна вышэйшая, чым тады, калі ён аддаваў сваім суаўтарам толькі ліст з надрукаванымі вершамі.
Цяпер Пранчак не проста «сачыняе ноты і піша вершы» — ён канструюе сэнсы і гукі.
Ён даказаў, што мяжа паміж паэтам і кампазітарам сціраецца: калі ты кіруеш алгарытмам, які нараджае мелодыю, ты і ёсць яе аўтар і ўладальнік выключных правоў на тэкст і музыку.
Калі крытэрыем лічыць вынік (гатовую песню, якая падабаецца людзям), то Пранчак – кампазітар новай фармацыі.
Калі ж лічыць кампазітарам толькі таго, хто валодае тэорыяй музыкі, піша партытуры ўручную, з’яўляецца сябрам саюза кампазітараў, то Пранчак застаецца паэтам, які паспяхова асвоіў высокія тэхналогіі стварэння мелодыі сродкамі АІ.
Сакрэт яго поспеху – у дакладным трапленні ў чаканні аўдыторыі, якая засумавала па дыхтоўным кантэнце на роднай мове, і ва ўнікальным спалучэнні тэхналогій з класічнай школай беларускай паэзіі і песні.
Нейрасеткі дазволілі Пранчаку аднавіць гучанне легендарных беларускіх ВІА. Для звычайнага слухача яго трэкі гучаць як «сапраўдная» музыка: меладычная, цёплая, з правільнымі шматгалоссямі.
АІ імітуе беларускую манеру настолькі якасна, што слухач падсвядома давярае гэтаму гуку больш, чым надакучліваму аўтацюну.
Хоць на маё беларускае вуха тут яшчэ не ўсё гладка, але прагрэс відавочны, бо вымаўленне гукаў ч, дз, дж ад трэка да трэка становіцца ўсё больш дасканалым.

8.
Ну і апошняе.
Слухачу падабаецца сама гісторыя Пранчака.
Вобраз паэта-адзіночкі, які проста ўзяў нейрасеткі і «зрабіў усё сам», выклікае павагу.
Гэта ўспрымаецца як трыумф чалавечага інтэлекту над бюракратыяй і зашоранасцю.
Многім людзям цікава паслухаць, як «робат спявае па-беларуску». Спалучэнне архаічных фальклорных тэм, якія распрацоўвае Пранчак, з ультрасучасным спосабам іх стварэння стварае ўнікальны кантраст, які прыцягвае да сябе ўвагу.
АІ-галасы, абраныя Пранчаком, гучаць проста і шчыра.
У іх няма манернасці сучаснай поп-эстрады.
Гэта дае адчуванне прамога дыялогу аўтара са слухачом, робіць песні па-сапраўднаму народнымі.
Пранчак знайшоў код доступу да душы звычайнага беларуса праз шчырасць, бездакорны рытм і непаўторныя пранчакоўскія вершы, якія сталі часткай асабістай гісторыі слухача.
Гэта «высокая прастата».
Дасягнуць яе ў паэзіі складаней за ўсё.

9.
Альбом «Жорны» мне ўяўляецца не звычайным зборнікам трэкаў-песнявершаў аднаго, няхай сабе і адметнага аўтара.
Гэта яго асабісты маніфест.
Пранчак паказаў, што паэт, узброены высокімі тэхналогіямі і ўдалымі тэкстамі, можа гаварыць са слухачом напрамую на мове сваіх песнявершаў, дзе музыка і вершы гучаць, як адзінае цэлае.
Без кампрамісаў і без аглядкі на старыя схемы.
Мадэрнова і традыцыйна, але абавязкова пранікнёна і глыбока.
Ці стане яго прыклад заўтрашнім трэндам альбо застанецца адзінкавым эксперыментам?
Я не ведаю і не бяруся нічога прадугадваць.
Час пакажа.
Але тое, што ў беларускай культурнай прасторы адбылося нешта значнае і неардынарнае – гэта рэальны і знамянальны факт.
...Праслухаць альбом Пранчака за адзін раз нялёгка.
Я асіліў яго за тры вечары.
Як напісала ў водгуках паэтэса Елізавета Полеес: «Гэта праца для душы».
Так яно і ёсць.

A.S.

Альбом ЖОРНЫ
https://youtu.be/RcIPaRqlbCs