Жорны

ЖОРНЫ
“Слухаеш і плачаш.”
Песня леаніда Пранчака: слёзы і мурашкі

За апошнія дні ў сегменце беларускамоўных каментароў сацыяльных сетак з’явіўся новы інфармацыйны ўсплёск — песня «Жорны» леаніда Пранчака, музыка і аранжыроўка да якой створаная аўтарам верша з дапамогай штучнага інтэлекту.

Некалькі дзясяткаў водгукаў пад відэа на YouTube малююць партрэт твора, які стаў не проста песняй, а рэквіемам па некалькіх пакаленнях беларусаў.
«Жорны» — гэта балада пра лёс беларускай бабулі Хвядоры, якая перажыла вайну, страты самых блізкіх людзей, але выжыла і стала сімвалам нязломнасці і мужнасці. Як паказваюць каментары, за гэтым вобразам слухачы пазнаюць сваіх бабуль, дзядоў, суседак — усіх тых, каго «змалолі жорны» гісторыі.

«А я плакала... За што гэта той Хвядоры, за што страшны лёс маёй бабулі Насты, за што такі лёс і нам?» — піша каментатарка S.T.
«Слухала гэтую песню, а з вачэй каціліся слёзы, бо такі ж лес напаткаў і нашу вясковую суседку — бабку Васіліну» — дадае Наталля Новікава.
Эмацыйны дыяпазон водгукаў – боль, пяшчота і ўдзячнасць. Самыя частыя словы: «плакала», «мурашкі па целе», «сэрца баліць», «да слёз», «роспач і безнадзейнасць».
Асабліва моцна гучаць метафары саміх слухачоў:
«Мускульна і душэўна. Да сьлёз і мурашак. Праўдачка, якую хочацца цесна абняць» — дзеліцца Valer Dranchuk.
«Поступ вайны ў рытміцы твора... Сэнсавая бездань... Песня-папярэджанне: колькі ж можна?!» — адзначае Фаіна Качановіч.
А некаторыя каментары пераходзяць у вершаваную форму:
«Каб не было вайны, каб памяць зберагчы, музыка і паэт аб гэтым не маўчы!» — піша Жанна Сычевіч, называючы песню добрым падарункам да 9 мая.

Адной з галоўных інтрыг гэтай гісторыі стала тое, што музыка створана паэтам з дапамогай нейрасеткі.
Аўтар слоў леанід Пранчак не хавае гэтага факту. І водгукі пацвярджаюць: аўдыторыя гатова прымаць АІ, калі вынік трапляе ў сэрца.
«Аказваецца, не такі ён і страшэнны гэты АІ, калі можа ствараць такія творы на словы леаніда Пранчака. Брава абодвым!» — дзівіцца Анатоль Шпількоў.
«Я нават не зразумела, як гэтая аранжыроўка з налётам нейкай "цыганшчыны" так арганічна злілася з ТАКІМ тэкстам!!!» — усклікае каментатарка Д.Н.А.

Водгукі звязваюць «Жорны» не толькі з вайной 1941–1945 гадоў, але і з Чарнобыльскай катастрофай, а таксама з сучаснымі войнамі.
«Як дайшлі да Чарнобыля — мурахі па ўсяму целу» — прызнаецца Д.Н.А.
«Кожнае пакаленне праходзіць праз сваю вайну... і няма гэтаму канца і краю» — дадае Ніна Банадысева.
Гэта робіць песню не адным успамінам, а універсальным рэквіемам па ўсіх, каго забралі «жорны» гісторыі.
Дзясяткі каментароў называюць песню «шэдэўрам», «магутнай», «пранізлівай».

 «Жорны» — гэта выпадак, калі навейшыя тэхналогіі і традыцыйная беларуская паэзія і майстэрства аўтара зліліся ў нечаканы хіт-рэквіем.
Аўдыторыя плача, дзякуе, пераслухоўвае па пяць разоў і хоча абдымаць аўтара. Гэта не проста песня, а спосаб перажыць і асэнсаваць тое, што нельга забыць.
«Вялікая падзяка Вам, спадар Леанід! Усё ўзята з жыцця. Нават імёны адпаведныя, як і ў нашай сям’і» — піша Вольга Мітрапольская.
Відаць, самы дакладны водгук пакінула Ала Богуш:
«Песня ў самае сэрца. Наша гісторыя, наша боль, наша памяць і жальба ў лёсе адной непрыкметнай беларускай бабулі Хвядоры. Такая песня рана ці позна павінна была з’явіцца. Нізкі паклон паэту і кампазітару за праўду жыцця і яе чэснае ўвасабленне».

Што ж такое ў гэтым тэксце, што прымушае людзей пераслухоўваць песню па пяць разоў і плакаць?
Балада пачынаецца з вобраза самотнай старой:
«Бабуля Хвядора, / Хвядора Вайна / Свой век на зямлі / Дажывала адна. / Старая, сівая, / Сагнутая ў крук. / Удосталь спазнала / І гора і мук»
Ужо першая строфа задае падвойны код: імя «Хвядора» побач са словам «Вайна» — гэта не проста жанчына, а персаніфікаванае пакутніцтва. Яна не проста перажыла вайну, яна сама стала Вайной — той, хто яе спазнаў і хто яе цяпер носіць у сабе. Адразу ж з’яўляецца і рэфрэн, які стане галоўным жалобным клічам:
«Замест хлеба – порах, / Замест хаты – вораг»
Гэта не проста антытэза. Гэта фармулёўка перакуленага свету, дзе асновы жыцця (хлеб, хата) замяняюцца смерцю (порах) і варожасцю (вораг). У водгуках гэты радок не цытуецца прама, але яго пульс адчуваецца ў кожным эмацыйным ускліку.
Юрый Баравіцкі піша: «Віншую вас з песняй! Натхнення на новыя творы!» — нібыта гэтая безнадзейнасць патрабуе асаблівай мужнасці, каб яе вытрымаць.

Далей Пранчак выбудоўвае традыцыйную для народнай песні форму пытанняў-адказаў:
Муж Ахрэм — «Вайною ліхою / У танку згарэў» (Вялікая Айчынная вайна, 1941–1945).
Сын Святаслаў — «За востраў Даманскі / Ён голаў паклаў» (Гіне на малавадомай і забытай вайне).
Унук Сцяпан — «Забіў у Кабуле / Сцяпана душман» (Афганская вайна, 1979–1989).
Праўнук Рыгор — «Ён жыў ля Чарнобыля. / Там і памёр» (аварыя на ЧАЭС, 1986 — гэта ўжо не вайна, але катастрофа, якую таксама можна назваць «жорнамі» і якая забіла не адно пакаленне).
Гэтая радавая лесвіца — самае моцнае месца балады. Чытач (і слухач) бачыць, як гістарычнае гора перадаецца ад бацькі да сына, ад дзеда да ўнука. Больш за тое: кожны з гэтых канфліктаў — розны, але вынік адзін: труна і пустая хата.

Назва песні — «Жорны». Само слова ў тэксце ні разу не сустракаецца. Але яно працуе на ўзроўні метафары: жорны — гэта гістарычны механізм, які меле пакаленні. Яны круцяцца няспынна, пераціраючы людзей у пыл.
Рытм рэфрэну («замест хлеба – порах, замест хаты – вораг») у спалучэнні з музычнай аранжыроўкай стварае эфект «ступальных жорнаў» — цяжкага, няўмольнага кружэння.
Кульмінацыя — смерць самой Хвядоры:
«...Памерла Хвядора / Нядаўна сама. / З вялікага роду / Нікога няма. / У кінутай хаце / Струхлела сцяна. / Памерла Хвядора, / Хвядора Вайна.»
Гэта не проста эпітафія адной сям’і. Гэта эпітафія цэламу беларускаму пейзажу — «кінутыя хаты», дзе струхлелі сцены, дзе не засталося ні дзяцей, ні ўнукаў.
Фінальны паўтор радка «Хвядора Вайна» азначае, што са смерцю апошняй жанчыны вайна не скончылася, а набыла вечнасць.

Слухачы адгукнуліся на гэтую безнадзейнасць не цынізмам, а пытальнымі разважаннямі:
«Горкая праўда жыцця. Няўжо гэтая горыч наканавана нам навек?» — пытаецца Yury Bokach.
Алена Харавец напісала: «Жывая боль у вобразах! Праплакала ўсю песню!» — і гэта, напэўна, самая дакладная рэакцыя на фінал, дзе няма надзеі, ёсць толькі памяць.
 У 2026 годзе мы жывем у рэаліях, дзе вайна зноў недзе побач. І гэта робіць «Жорны» не толькі гістарычнай баладай, але і актуальным папярэджаннем.
«Жорны» — гэта не проста паэтычны тэкст, пакладзены на музыку.
Гэта народны рэквіем, народжаны з традыцыйнай беларускай балады, насычаны гістарычнай памяццю і аформлены новымі тэхналогіямі.
Ён выклікаў шчырыя слёзы, жаданне пераслухоўваць песню не адзін раз.
Але галоўнае — ён задае пытанне, на якое няма адказу: ці спыняцца калі-небудзь гэтыя жорны? Ці будзе наступная песня Пранчака пра праўнука, які загінуў на чарговай вайне?
Пакуль што мы чуем толькі ціхі плач бабулі Хвядоры, якая сёння ўжо сама стала гісторыяй.

Алесь САКУЦЬ
 
(Артыкул падрыхтаваны з выкарыстаннем тэксту балады «Жорны» леаніда Пранчака і па матэрыялах адкрытых каментароў пад відэа на YouTube.
 Арфаграфія і пунктуацыя цытат захаваныя.)

P.S. Паслухаць песню можна тут:
https://youtu.be/boINhJDrbK8

ЖОРНЫ
Леанід ПРАНЧАК

Балада

Бабуля Хвядора
Ля Мінска жыла.
Цікавасць мяне
Да яе прывяла.

Бабуля Хвядора,
Хвядора Вайна
Свой век на зямлi
Дажывала адна.

Старая, сівая,
Сагнутая ў крук.
Удосталь спазнала
І гора і мук.

Зацятая, моўчкі
Жыла, як магла
Бабуля Хвядора
На ўскрайку сяла.

Аднойчы я ў хату
Яе завітаў.
Бабулю Хвядору
Пра ўсё распытаў.

Бабуля Хвядора,
Дзе муж твой, Ахрэм?
Вайною ліхою
У танку згарэў.

Бабуля Хвядора,
Дзе сын, Святаслаў?
За востраў Даманскi
Ён голаў паклаў.

Бабуля Хвядора,
Дзе ўнук твой, Сцяпан?
Забiў у Кабуле
Сцяпана душман.

Бабуля Хвядора,
Дзе праўнук, Рыгор?
Ён жыў ля Чарнобыля.
Там i памёр.

Баяўся Хвядоры
Я ў вочы глядзець,
Бо столькі там гора,
Што мог звар'яцець.

Бо столькі там болю,
Па скуры мароз.
Я слухаў Хвядору
І плакаў без слёз.

Калі ад бабулі
Да дадому ішоў
Я голасам немым
Ад роспачы роў.

Памерла Хвядора
Нядаўна сама.
З вялікага роду
Нікога няма.

У кінутай хаце
Струхлела сцяна.
Памерла Хвядора,
Хвядора Вайна.

06.10.2021