Стрёмно посидели 2

Вот, повёл я эти «Стрёмные посиделки» не иначе, как на свою бедную голову.
Приходится раз за разом возвращаться и – где править, а где разбавлять. «Править» – то, что на Мове. Так ещё и с перескоками (с великого и могучего на неё и – обратно).
Прежде, чем повести округ этого то ли сленга (молодёжного), то ли жаргона (воровского) – со «стрёмом» – я чуть вернусь к «щуру» (да Шчура).
Чтобы найти сейчас тот стих Короткевича, што я намацаў на нашай вечарыне ў брата, зараз мне прыйшлося б ладнага пакорпацца. Бо сам верш мне не памятны, а таго зборніку пад рукамі няма.
Сунуўся да Палічцы, але…
Адразу наскочыў на рэчку Шчару – Міколу Грынчыку

Па-над шчыраю Шчарай, над шчодраю Шчарай,
Па-над плынню чырвонай і рыжай травой
Плачуць чорныя цені на фоне пажару,
Моляць кані аб кроплі вады дажджавой.
Майскі дзень, засынаючы, сніць аб світанні,
І ў цішы, чорным ценем на стужцы зары,
Моляць белыя, белыя, белыя кані,
Плачам думаюць з небам сябе памірыць.
І плыўкі нашы ў зарыва адплываюць,
І ў імгле, той, што скончыцца ўсё-такі днём,
Верыць можна ў зару і святло, што чакаюць
Нават там, за апошнім дубовым крыжом.
Можна верыць. А жыць? Як там жыці, о дружа,
Калі ведаць і там, што бяжыць збажына,
Што барвее на поплыве дзікая ружа,
Шчара плешча – без нас, кані плачуць – без нас?
Не! О не! Збыць анёльства і стаць чалавекам,
Доўга, цяжка пакутваць пакутай жывых, –
Толькі б майскай часінай давеку, давеку
Над вячэрняю Шчарай цвілі паплавы.
Сыты быў бы, здаецца, паветрам духмяным,
А п’яны – ад празрыстай расінкі адной,
І любіў бы, і вымаліў людзям і каням
Дараванне, світанне, любоў і спакой.
(24.05.1967)

Добры верш! Нават – выдатны. Сам па сабе.
Дык яшчэ – калі да майго-нашага…
Не. Шчура тут няма. Ні таго, ні другога. Але…
Шчара. Плешча – шчырая ды шчодрая. – Добрая гульня гукаў!
Птушка ёсьць. Каня (яна ж – кнігаўка).
Гммм…
Книговка-плиговка. Она же – каня. Чибис. То бишь – «луговая чайка». А то – «луговка» (М. Пришвин).
Как бы чайка, да не совсем. А и совсем – не чайка. Разве – «книгают-канючат» похоже.
Чибис – таки кулик. Пусть и не всякий.

[Чибис величиной с галку или чуть поменьше. От других куликов он легко отличим своей чёрно-белой окраской и тупыми крыльями. Верхняя сторона с сильным металлическим зелёным, бронзовым и пурпурным блеском; грудь чёрная; бока тела, брюшко и бока головы белые; кроющие перья хвоста рыжие; основная половина рулевых перьев, как и у всех родственных чибису видов, чисто белые; на голове хохол из очень узких длинных перьев. В летнем наряде и горло, и зоб чёрные, в зимнем здесь заметна большая примесь белых перьев.]

В общем – из ржанковых (семейство), а не чайковых.
Хотя – как-то чайкой и кличут. Мабыть, особливо по Украине. На то у него (у чибиса) и хохол на голове.
Вот, Владимир Семёнович (Короткевич), в своём о Щаре, предпочёл книговке каню.

Моляць белыя, белыя, белыя кані,
Плачам думаюць з небам сябе памірыць.

Тут бы ещё кому не попутать птушку (птицу) с лошадкой...
А у Короткевича оно и с тем «На Нерли» перекликается. Приведу «по-артюховски» (в нашу «стрёмность»)

Белая песьня ў лугох залацістых,
Кліч адзьвінеўшых стагодзьдзяў зямлі,
Кволая-кволая, чыстая-чыстая

Мне-то эта «каня» напомнила своё декабрьское «О Credo». С Велгой да чайками. Бунинскими и прочими…
А «книговку» у наших (беларуских) пиитов отыскать нетрудно

Бaлaты paзляглicя aбaпaл paкi,
i тyмaн i дpыгвa з пpaдвякoў y вякi.
Hi жыцця, нi шляxoў, нi людзям пeкнaты.
Paзляглicя aбaпaл paкi бaлaты.
I aдчaйны, нaдpывicты цягнeццa плaч:
гэтa кнiгaўкa жaлiццa бoгy, няйнaч.
Бaгнa cтoгнe нaдpыўнa, a cлёзы цякyць
i aднa пa aднoй – y pyчaй, y paкy.
A нaд гэтым yciм нeпpыгляддзeм бaлoт
з пoxвaў выкiнyў шaблi нaпopны чapoт.
Як нa вapтy ycтaлi кiёўкi нaўкoл,
aлe coнцaў пpaмeнь i ля вapты пpaйшoў.
(Уладзiмiр Дубоўка, 1922)

Ага – Дубоўка. Стары знаёмы!
Добра ён складаў у тыя (да арышту) гады. Добра...

Плача, мiтусiцца
Кнiгаўка над лугам –
Будзе луг касiцца,
Узарэцца плугам.
А мiж купiн сонных,
Лазнiчок дзе рэдкi –
Дом безабаронны –
У гняздочку дзеткi.
Ад бяды-суседкi
Як абараняцца?
Мо паспеюць дзеткi
На крыло падняцца?..
(Сяргей Давiдовiч)

Прасценька, але не без густу.
А вось – больш сучаснае. От автора, который прославился своими исками по поводу защиты авторских прав (2018).
Есть его страница и на Стихире. Когда-то я её приоткрывал, но не помню, чтобы откликался.

Сонца плавіцца ў небе.
Лісця прэлага дым...
Плача кнігаўка, плача
Над балотам былым.
Столькі болю жывога
У трывозе яе.
Мне яе галашэнне
Сіл трываць нестае.
Плача кнігаўка, плача...
Нібы чуе бяду,
Што між жухлых купешак
Я гняздоўе знайду.
Так трывожыцца ў скрусе
За сваіх птушанят.
Ные, стогне, галосіць,
Мой адводзіць пагляд
Ад рудога кустоўя,
Ад нізін тарфяных...
Боль пранізвае сэрца,
Крык руйнуе мой слых.
Не ўцячы, не схавацца
На балоце пустым.
Плача кнігаўка, плача
Слёзна ў сэрцы маім.
Дзень вясновы хмурэе.
Колка ў правым плячы...
А яна несціхана
Над балотам крычыць.
Я вачыма шукаю,
Дзе маркоціцца птах.
Ды нідзе не знаходжу
Шэрых крылаў узмах.
Толькі крык галашэння
Безупынна ў вушах.
Плача кнігаўка, плача,
Наганяючы жах.
Азірнуся ў зняменні, –
Пусціня тут і там...
То ж не кнігаўка плача,
Гэта плАчу я сам.
(Леанід Пранчак, 2022)

Нешта мне ў гэтым замінае… Ды – ладна. Хай сабе.
Ну, а з каняй дадам Аркадзя Куляшова («Мая Бесядзь»). 40-е...

Кажуць, што рэкі птушкамі створаны, –
Такімі малымі на першы пагляд, –
Капалі і ў дзюбах адносілі ў бор яны
Мяшочкі з зямлёй
І ляцелі назад.
А каня гуляла ды мыла іх здзекамі,
І птушкі паслалі ёй вечны праклён,
Таму і лятае яна над рэкамі
І просіць піць
Аж да сённяшніх дзён.
Канаючы ўлетку штодня на спякоце,
Той рэдкаю кропляй яна існуе,
Што хмарка, дажджом прашумеўшы ў лістоце,
З нябёсаў часамі пашле для яе.
Я ўпарты, не кіну пачатае справы,
Каменне крышу,
Разграбаю пяскі,
Пад кпіны аматараў лёгкае славы
Капаю рэчышча ўласнай ракі.
З надзеяй гляджу на крыніцу спатканую,
Хачу, каб яна разлілася ракой...
Не Волгай магутнай,
Не нават Камаю,
Хоць Бесяддзю, што на радзіме маёй.
Бо прагай да працы ахоплены часта я,
І сэрца абпалена смагай радка,
Бо жыць не магу,
Як каня няшчасная,
Кропляй дажджу з лесавога лістка.

Ды зашмат знойдзецца – з каняй ці з кнігаўкай. Дзе – годных, а дзе – так сабе.
Вось так, хай і без Шчура – нават над Шчарай Караткевіча.
Между прочим, кое-где и «стрёмностью» аукало (считай – буквально). В том, чем я здесь пробавлялся.

Як нa вapтy ycтaлi кiёўкi нaўкoл,
aлe coнцaў пpaмeнь i ля вapты пpaйшoў

У Дубовки. На варту (на стражу).
А почти то, что и «на стрёму». Пусть последнее – по-воровски. Стоять «на стрёме». Как и «на шухере».
В предупреждение-тревогу об опасности. В страх-страховку.
Так, и у Прончака, книговка – трывожыцца ў скрусе (беде). І трывога яе сіл трываць не стае.
Ну, к этому – к тому, что округ «стрёмности» – поведём уже дальше. В следующем возврате к нашим «посиделкам».
А Строки от Владимира Семёновича (з «Па-над шчыраю Шчарай»), напомнили мне его же зачин к эпопее «Каласы пад сярпом тваім».

[Груша цвiла апошнi год.
Усе галiны яе, усе вялiкiя расохi, да апошняга пруцiка, былi ўсыпаны бурным бела-ружовым цветам. Яна кiпела, млела i раскашавалася ў пчаліным звоне, цягнула да сонца сталыя лапы i распасцiрала ў яго ззяннi маленькiя, кволыя пальцы новых парасткаў. I была яна такая магутная i свежая, так утрапёна спрачалiся ў яе ружовым раi пчолы, што, здавалася, не будзе ёй зводу i не будзе канца.
I, аднак, надыходзiла яе апошняя часiна.
Дняпро падбiраўся да яе спакваля, патроху, як разбойнiк. У вечным сваiм iмкненнi скрышыць правы бераг, ён падступаў у палавень зусiм блiзка да яго, руйнаваў адхоны, зносiў, каб пасадзiць у другім месцы, лазу, гвалтоўна вырываў кавалкi берага або асцярожна падмываў яго, каб раптам абурыць у ваду цэлыя брылы зямлi. Потым адступаў, да наступнай вясны, i трава лiтасцiва спяшалася залячыць раны, нанeсеныя Дняпром. А ён вяртаўся знои: дзе руйнаваў, дзе падмываў i з часам абкружыў грушу амаль з усiх бакоў.]

К этой же картине Короткевич возвращается и на последних страницах романа.
А ў вершы про Шчару – вось. Радкі…

І плыўкі нашы ў зарыва адплываюць,
І ў імгле, той, што скончыцца ўсё-такі днём,
Верыць можна ў зару і святло, што чакаюць
Нават там, за апошнім дубовым крыжом.
Можна верыць. А жыць? Як там жыці, о дружа,
Калі ведаць і там, што бяжыць збажына,
Што барвее на поплыве дзікая ружа,
Шчара плешча – без нас, кані плачуць – без нас?

Груша, усыпаная бела-ружовым цветам… Дзікая Ружа, барвеючая на поплыве… Мы – людзі…
Жыццё… Смерць… Іх кругазварот.
Тая груша не ведала пра непазбежную (ужо хуткую) сваю смерць-пагібель. А мы… Мы-такі ведаем.
Але…
Да. Брат, подойдя к книжнику, достал оттуда купленное им, совсем недавно, новое издание знаменитого романа В. К. Во все 900 (з гакам) страниц.
У той жа вокладцы (з ашаломленым Груганом), што я чапляў да свайго опуса ад 2021-га, прысвечанага гэтаму Твору.
Достал. Передал мне. А спустя какое-то время спросил: «Хочешь – подарю?!».
Я отказываться не стал.

10.03.2026