40 Ашукьни лам

Рагъ-экъеч1дай патан базарда авай са чайханада, къадим заманадин чинарадин серинрик, гьевесдал вил алаз, галатнавай ашукь, хъуьтуьл шагьвардик ацукьна, къацу чай авай пиаладиз килигзавай.                Садлагьана базардин секинвал хъит1кьинна. Япар пад жедай хьтин са алчах гьарай акъатна. Килигайт1а, са кьвези, ч1ар фенвай ламра, на лугьуди, цихъди къаних хьайида хьиз гьарайзавай, вичини туьтуьна далдамда хьиз йиф тваз ахкъудиз. Акурбурузни адан туьд гила-мад пад жез кич1езвай. Вични ан саягъ къизгъиндаказ жабдиз акъатнавай, вирибурун фикир вичелди желб авун патал.                Ада ягъизвай к1еви, яргъал хьтин ардал базарда авай вири жемят ялна акъатна. Фагъирдин гьараюнин метлеб аквар гьаларай са к1валах тир: герек вирибуруз къалурун, гьик1а вик1егь лам ашукьдин чина къвазнават1а. Садани сеймиш тийиз, баят хьанвай ламра, бес гьи саягъда вични ин дуьньядал алайдакай малумар ийида?                Ч1ар фенвай гачал гардан яргъи авуна гьарайзавай саягъ кьат1айла, ахмакь лам вич вичелди ан саягъ ашукь хьанвай хьи, вилери, ракъини хьиз нурар гун гьаниз амукьуй, ц1айлапанарни чк1урзавай кьуд патариз. Ашукьди чукьни тийиз акурла, ам авайдалайни зирек жезвай. Халкьар вири аламат хьана, вичиз килигиз акурлай, адан руьгь цавун аршдиз акъатнавай.                «Яраб гьикьван абур зал пехил ят1а», - фикирзавай ламра.                Ламра гьик1 кьат1уда, халкьди адан деливиликай фикирзавайди? Халкьдиз ламран гьар са кьадамдикай хабар авай. Абуруз чизвай, и ламраз вичин гьарайдалди вуч лугьуз к1анзавайт1а: «Эгера за ашукь пислемишзават1а, зун адалай виняй я!»                Гьакъикъи кар я - гьи «лам» къачурт1ани, адан и кар эрзиман я. Ят1ани низ хьайит1ани и к1валах ийиз к1ан жедач, вучиз лагьайт1а, гьар «ламран» хамуниз хабар я ихьтин къал-макъал квелди куьтягь жедат1а.  Амма вичин бахтсузвиляй и ахмакь ламраз кьат1унар авачиз хьана. Бес кьат1ун авай ламра и саягъда ар ядани?                Хъел акатай ашукьдин гъил вич вичелай хъвалал алай, бешметдикай тум экъиснавай гапурдал фена. Ламраз и кардикай, аквар гьаларай, хабар тушир. Адан келледиз, чунгур акур ч1авуз, адав гапурни жедайди фикир атаначир.                Гьавиляй кьулалай гапурни ваъ, гьеле гапурдин тум акунмазди, ам гьасятда лал хьана, мез хъфена к1алханда ахк1ана, к1вачери татабар гана, алайнал ярх хьана. Адан дустари ам хкьуна къахрагъар хъувуна. Гьа и арада са ажебан атирарни акъатна. Амма адан бахтунай, ашукьдин гъил са терхи, кьуранвай чинарадин чкал хьтин са гъили акъвазарна.                - Тади мийир, - ван атана адаз патавай са кьвези ахъсакъалдин, - ада вичин гаф лагьанва. Гапурди адакай кьегьал авун мумкин я, амма чунгурди…- кьвезида вилерин ишарадалди чунгур къалурна. - Чунгурди адакай къабачи ийида. Рик1ел хуьх, гапурди сад яда, хци гафуни агъзур. Гьеле чпини а гафар тикрарда, лезет хкудиз.                Ашукьдин дамарра гьеле хъел амайт1ани, амма ахъсакъалдин гафар, рагъул хьайи яд элцифай хьиз, фикирар ачухиз, къван хьиз адан рик1е ацукьна. Ада явашдаказ гапурдилай гъил вахчуна. Адан вилерни ламран суфатдилай эляна чунгурдин чина акьуна. Рик1ин къеняй т1акьракь авур са сес акъатна. Амай т1ап1аррин ваъ – куьлегдин сес тир. Дериндиз нефес къачуна, ашукьди чунгур хурал эцигна. Гьа исятда яракь къунвай туп1аривни таниш пердеяр жагъана. Ада симерик туп1ар кяна, ва сифте авур сесини, гапурдин мурзанилайни шуьк1уьдаказ гьава ат1ана. Ахпа ада, килигна хьиз вич вичел кьару хьанвай ахмакь ламран вилериз, сес акъудна. Адан сес секин тирт1ани, са к1ус агъуди заланарзавай. Гафарни дамах гвачир, къирмажди ягъай хьиз, инсафсузбур тир.

- Я кьей чавуш, ич1и къуйдин,    
Фагьум биц1и т1еквендавай.
Куьтвал хьайи чешме буйдин,
Русвагьвилин кемендавай.

Шагьни, либас алай гуьрчек,
Зав итим хьиз рахаз хьанай.
Герек ян ваз, качал-жендек,
Икьвадар гьиллебаз хьана?

Гьалчна винел далдамдин хам,               
Ар ягъунихъ кьадар тахьай.
Садни хьанач икьван авам -
Дуьньядикай хабар тахьай…

Чайханада са кьадар гагьда нуц1-циц1 фейи ван амукьнач. Був ацалтнавай т1вет1ерни кваз, элкъвей вилер авайдалай мадни ачух хьана, кьуд патаз килигиз ацукьнавай. Абуру фикирзавай: «яраб вуч акъатзат1а?» Аквар гьаларай абуруз ихьтин пердеяр таниш тир, гьавиляй садбур к1ац1ариз гьахь хъувунвай. Ахпа садлагьана дагъ пад хьайи хьтин сес акъатна. Им базардал алай вири халкьди санал сив ачухайла акъатай сес тир. И къати сес галукьайла столдал алай, ашукьдин вилик квай пиала гакъалдна. Имай хъвер тушир, имай хъуьруьниз ухшар аламатдин са ван тир. Чайханадилай са кьве шиферни алатна чилел аватна. И ван галукьайла, ар ягъай ламни гьавадал алаз пеш хьиз тухвана лугьуда. Садбуру ада вичи ялна лугьузвай. Чидач, зи вилериз акунач, гьавиляй завай я садан падни кьаз жедач. Гьик1 ят1ани, анал алайбурун келлеяр ламрахъ элкъвейла, лам чкадал аламачир.
 И кар акур, зиянар хьайи чайханадин хузейинди лагьана:
- Я чан хва, вуна амай гапурдик янайт1а хъсан тир хьи! Заз икьвадар зиян жедачир.
Вири секин хьайи ч1авуз, яваш-яваш ида-ада ц1арар тикрар ийиз башламишна. Базардани авайди куьнуьдин хьиз са ван тир. Кьвези ахъсакъалди вилерикай хъуьрез ашукьдиз лагьана.                - Вуна турунив янайт1а сад ядай, а исятда вуна са агъзур кас янва, чпизни хабар авачиз. Вучиз лагьайт1а абуру, мумкин тир ахьтин к1валах мадни ийидай, амма гила вуна виридаз тестикьарна, ихьтин алчах крарик хийир квачирди. Гьак1 хьайила, гьар сеферда гапурдал гъил фейи ч1авуз, и югъ рик1ел хкана фагьум ая, вуч хийир ят1а. Вун муькуь сеферда инал хтайла, ваз вуна лагьай гафарни чир хъижедач, вучиз лагьайт1а, халкьди вичи абур ц1алц1амар хъийида…
Гьайиф хьи, ашукь муькуь сефер хтай ч1авуз, лам кьам галачиз жигъида. Вучиз лагьайт1а, ламраз кьейит1ани акьул къведай туш.
 
.