Солдат ана поэма

СОЛДАТ АНА               

Поэма
 
***
 
Кавказ таула кёргендиле кёпню:
Къазауатла, сермешле да бола,
Башыбызда къаралгъанын кёкню
Узакълыгъы тютюн ыздан тола.
 
Атхандыла мында жарыкъ тангла,
Къара танг да атды бирде мында.
Сюелдиле ёлет шиякыла,
Байны, жарлыны да бирден къыра…
 
Бир кёп азап кёрген бийик таула,
Сюелесиз, ёхтем болуп, жерде.
Чабыууллукъ этгенде да жаула,
Къалкъан бола эрттеги элимде.
 
Черек сууу, андан хапар айта,
Кёмюк эте, энеди тарладан.
Булут жыйын, къаялагъа къайта,
Къонуп, солуу ала дуниядан.
 
Къара шаудан – элни ортасында,
Жашны, къызны тасхаларын билген.
Кюзгю болуп, жапсарыргъа уста,
Бирде къара, бирде уа акъ кийген.
 
Анга келип, къууанчларын айта,
Анга келип жарсыуларын айта,
Турады Аминат бери къайта,
Бир къууана, бирде жаны къата.
 
Ол былайда, бу шаудан къатында,
Сюйгенине тюбегенди бирде.
«Ахмат», – десе, бал къоша атына,
Тансыкъ болуп жашау нёгерине,
 
***
 
Къайтып-къайтып келеди ол ары:
Суу ичиргенча Ахмат атына.
Энишгерек эннген кибик, барып,
Ол жаш адам шауданны къатына.
 
Жашы ишлеп салгъанды да, ойлап,
Олтурады шинтик къыйырына.
Уруш къазауатда къалгъан Ахмат
Аминатны жыр тагъа сыйына:
 
«Жаным Аминат, алай нюрлюдю,
Бар къызладан да алданма.
Айтхан сёзю да алай тюрлюдю –
Макъам салгъанлай, сайлама.
 
Аминатыма мен жыр такъгъанма,
Эжиу этеди тау, къая.
Сюймеклигими тасха айтханма,
Алай биледи дуния…»
 
Ата журтун кетип къорууларгъа,
Уруш къазауатла эте барды.
Ол Украинада болгъанында
Келген эди аны бир сураты.
 
Къагъытлары болгъандыла тешик,
Ол асырап турады кюбюрде.
Нени да тургъанда билип, кечип,
Ол не десин керти сюймекликге?
 
Келеди ол насып кюн жокъларгъа,
Эсгериуюн санайды шауданнга.
Ол.юйренип къалгъанды сакъларгъа,
Ёлгенди деп къалай айтхын анга?
 
Ийнанмайды, кёрсе да къабырын,
Жашы бла бир баргъан эди ары.
Ёчюлтмейин турады тыпырын,
Мудах болса да алгъада жарыкъ…
 
Турады ол, эртте кюнде бара,
Миллет кёрген учузлукъну сынай.
Тыйгъан эди аны къадар таргъа,
Ачы сынау умут оя, къыйнай.
 
Тюшлерине келеди Ахматы,
Тынчайыргъа къайда анга заман,
Ол къууанчы болуп Аминатны,
Эталмайды, ол этмейди тырман.
 
Шошчукъ болуп, къарайды узакъгъа,
Жилямукъла кесген кюнле озуп.
«Сени кёрюп, тюшгенме тузакъгъа…» -
Деди Ахмат да, макъамын созуп.
 
– Къайтырмыса сен, жаным, юйюнге,
Сенсиз кюнюм боллгъанды къарангы.
Къалайса, жаным, жарлы кюнюнге,
Этер эдим мен сау ол жарангы…–
 
Алай айтады Аминат, шаудан
Жууап этеди шыбырдай анга:
– Жарсыма, тапды не да алада,
Унутулгъанды, бар эсе, жара… -
 
***
 
Ахмат а, кёрмей уланын кёзю,
Кетгенди ма Ата журт сермешге.
Сюйюнчюлюк алып. анда сёзю,
Анты бла ол чыкъгъанды демлешге.
 
Къартла Жамал атадыла анга –
Ол Ахматха туугъан къагъанакъгъа.
Бешик къулагъындан тутуп, амма
Салгъанды бешикге, алгъыш айта.
 
Уруш аулагъындады аскерчи,
Къырал ючюн тёге турады къан.         
Ёхтемлиги. жигитлиги энчи,
Аямагъанды журт ючюн ол жан.
 
Алай а сормай-ормай тургъанлай,
Келди халкъгъа сынау болгъанча кюн.
Сюргюн хапар – ачы къууугъунлай.
Анга миллет такъгъанды ненча кюй?
 
Аминатны эси уа урушда,
Эки да къарт, сабий – аманаты.
Болгъанды айтылгъанча къаргъышда,
Алайды ол сюргюн къазауаты.
 
***
 
Къумлу тюзде сабий да ёсдюре,
Къартларына бола къайгъырыулу,
Тургъанды кесине кёл этдире,
Къыйналгъаны – уллу не жашырыу?
 
Ахматындан къара къагъыт аны
Киши жерде къалай да табалды?
Ол, букъдуруп, аяп ол къартланы,
Бушуу башын къалай да жабалды?
 
Къартла къарыусузгъа кете анда,
Киши жерде хауа эм суу – ачы.
Келин а, Аминат, къарыу таба,
Кеси бушууундан кенгнге къачды.
 
Кече эм кюн колхоз сабанлада,
Анга юйде къалыр онгла къайда?
Тозурагъандыла таулу къартла,
Жюреклери азапладан тола.
 
Сакълар онгла табалмай аланы,
Жашау деген келди марда болуп.
Малкъар элден тайгъан бу къартланы
Обалары киши жер толтуруп…
 
Кесек заман озуп, тири халкъым
Аякъ тиреп сюелгенде анда,
Халал къыйын тёлеп алгъан хакъын
Этгенди, ёлгеннге деп, садакъа.
 
Жамал ёсгенди, Аминат аны,
Эрле жумушуна да юйрете,
Жангыз жашын. жангыз аманатын,
Тилек эте, тургъанды тюзете.
 
Ол юйретгенди Жамалны ишге,
Намыс-сыйгъа, адет бла тёреге.
Адамлагъа жумуш да этерге,
Кетер жерден намыс бла кетерге…
 
Жангыз да къууанчы Аминатны –
Атасына ажашмай ушады, 
Бурма башы, кёзю, къашы – аны.
Андан жылыу алады къучагъы.
 
Жамал, окъуй Къыргъыз школда иги,
Эки тилде да сёлешди уста.
Аминатны болуп кёз жилтини,
Умут берди, жарсыу, ачыу къыстай.
 
Алай болду, Ата журтха къайтды
Малкъар халкъы киши жерлеринден.
Таулу киши таулу алгъыш айтды,
Ариу айтды, таза да кёлюнден.
 
Таулу жашла аскер къуллукълагъа
Башладыла бирер-бирер бара.
Жамал болду баргъан алларында,
Жигитди ол, керти да айырма.
 
Кёп заманны хапарсызла болуп,
Къайгъы алып Аминатны, алай
Жашап турду, жарсыуладан толуп,
Жукъу андан узакъ къачханынлай.
 
Кариб кризис тынчлыкъларын алып,
Къыралыбыз жашады ма алай.
Солдат Жамал да Кубагъа барып,
Турады тюзлюкню анда сакълай.
 
Къагъыт иер онгла да жокъ анда,
Къачады почтальон ана кёзден,
Къалай ангылатсын Аминатха,
Анга жукъ жокъ татлы улан сёзден.
 
Военкомат баргъан жери аны,
Ол жашындан сурайды бир хапар.
Кёзюн къысса да, билдирир жаны.
Ансыз тангы аны къалай атар?!
 
Къууанч хапар а билмей тургъанлай
Келип къалды мудах Аминатха:
Жамал кирип, сюелгенде алай,
Ол ийнанды Аллах аманатха…       
 
***
 
Аны туугъан жери – Чегем тары,
Мында жашау къурар Жамал артда.
Ол окъуду да, усталыкъ алды,
Малчы дохтур болуп къайтды артха.
 
Кёпню сынап тургъан ана анга
Ёхтем болду, жюрек сёзюн айтды:
– Ёлгюнчю мен, ашыкъ, юйюр къура,
Сени бла юйюме къууанч къайтды.
 
– Этерме, анам, ыразы сени,
Мен келтирирме келинчик юйге… -
Къууанч жарыкъ этгенди кечени,
Барады той, миллет ойнай-кюле.
 
Юлгю алыр кибикди юйюрю:
Ана, Жамал, жашы, юйдегиси.
Туудукъ да къошулду – бир сюйюмлю,
Къайгъы да жокъ, зат жокъ кереклиси.
 
Жылла, айла барадыла оза,
Ариу юйюр ариу тангнга чыгъа,
Уллу Аллах ариу къадар жаза,
Сукъланч бола бары да инсаннга.
 
Туудукъ бла жубана жарыкъ ынна,
Ма оздурады кюнлерин алай.
Салады Асланны атын жыргъа,
Эхчей, эски бёлляуларын санай.
 
Ол къууанып жашайды Асланнга,
Жубанчды туудугъу, айхай, къартха.
Ариу къадар тилейди ол анга.
Ашыгъышлы чыгъады хар тангнга.
 
***
 
Аслан толу жетер заманлагъа
Узакълада Афган уруш бара,
Аскер къуллугъуна чакъыргъанда,
Ол урушну буюрдула анга.
 
Тынгысызлыкъ орналгъанда юйде,
Жюрек бла сезди аны ынна.
Тилеклерин айта къайгъы кюйде,
Алай чыгъып турду атхан тангнга.
 
– Ах, балам, Аслан, къайры кетдинг сен?
Къурман болсун аман ыннанг санга!
Къайтырса дейме жашым, сау-эсен,
Сюйюнчюлюк, саугъа этип манга! –
 
Тюшлерине келеди да Ахмат,
Сылайды ыннаны жылы къолун.
– Сакълар аны. къыйналма, Жаратхан,
Юйретирикди сакъланыр жолун.
 
Жарсыма сен. Эрлеча ёсдюрдюнг,
Жарсытма келинни да сен былай.
Билеме, кёп сынау да кётюрдюнг,
Аман къуугъун болмаз, бил ырыслай…
 
Жашынг да, туудугъунг да – биз бирге
Аскерчилебиз эм къоруучула.
Къыралыма ачы кюн келгенде,
Анга тагъан, билек болуучула.
 
Къоркъуп, артда турса мени жашым,
Не да андан туугъан Асланчыгъым,
Жатхан жерим, басып сыны – ташы,
Турур эдим, жаным къайтып чыгъып.
 
Ёхтемме мен, ёсгендиле эрле
Бу сен жашап тургъан арбазымда.
Жащайдыла, ётгюр ишле эте,
Ариу да айтдыра ызыбыздан… –
 
Мутхуз болса да ананы кюню,
Ол сабийге къайгъырмайын болмаз.
Ахматыны таукел этген ёню
Кетип, аны жангызлайын къоймаз.
 
Къуркъуу кирип, жашадыла алай
Ата, ана, ынна да Аминат.
– Уллу Аллах, сакъла Сен баламы,
Журтун къоруулагъан Асланымы…
 
Аслан уруш этген афган жерден
Хапар сурап, жашайды ол юйюр.
Талай жашла ма бу таулу элден
Этдирдиле къалгъанлагъа кюйле.
 
Тилеклерин эштип Уллу Аллах,
Эки жылдан Аслан къайтды юйге.
Кери болуп андан битеу палах,
Шукур, аты айтылмады кюйде.
 
Аминатны къууанч жюгю уллу,
Къурманлыкъла этди ол арбазда.
– Къайтмаз артха къазауатла жолу,
Элпек болсун къууанч кюн жашауда…
 
***
 
Юйдегили болду Аслан – туудукъ.
Ариу келин киргенди арбазгъа.
Сюзюлдюле, тепсей, ахлу-жууукъ,
Тынчлыкъ орналгъанда шо бир азгъа.
 
– Жашчыкъ тууса мени туудугъума,
Атармысыз Къууанч деп сиз анга?
Къууанч берди Аслан хар заманда,
Ёсюп кетди да кечеден тангнга!
 
– Ата кесинг, – деди анга Жамал, -
Саласа нек бизге борчну алай? -
Излей аны тынчайтырыкъ мадар,
Турады ол анга тюрслеп къарай.
 
Ол билмейди, арыгъанын ынна,
Сезеди ол жолу къысхаргъанын.
Боламыды къалып дунияда,
Эсге алсанг аны сынагъанын?
 
Таянчагъы таякъ болуп аны,
Барады Аминат шауданына.
Келлик болур ары сакълагъаны –
Ахмат кеси, хапар-зат айтыргъа.
 
Юч аскерчи ынна сакълап тургъан:
Эртте Ахмат, артда Жамал, Аслан,
Ючюсюне да къарыны бургъан…
Эсгериуле келедиле чарсдан.
 
Суратлары уа тагъылып юйде,
Андан-мындан келгендиле ала,
Ма ючюсю, аскер кийимлиле.
Бир къанлыла, бирге ушагъанла…
 
Ма Ахматы, минип тулпар атха,
Къамичисин къолда къаты тута,
Кетген эди, къарай-къарай артха,
Тюшген туман аякъ ызын жута.
 
Къайталмады, килисалы шахар
Болду анга ахыр ышыкъ анда.
Жамал, къарап: «Атам а!» – деп махтар,
Кёралмады, алай а бар къанда.
 
Аслан а не? Аслан бир терк ёсдю.
Аппасына ушайды къарамы.
Ынна сюймеклиги анга кёчдю.
Болгъанды ол кеси да жаралы.
 
Ол айтмайды, алай тасха къайда?
Афган уруш не кёп сынау берди!
Къырал ючюн жан бердиле жашла,
Бир кёп улан гуллалада келди!
 
Аллахына ыразылыкъ айта,
Сынауларын унутмайды ынна.
Алай жашы, туудукъ да – аллында,
Ол азмыды тергерча насыпха?
 
***
 
Алай сагъыш этгенди Аминат,
Тасхаларын айта шауданына.
Анга барын этгенди аманат,
Ёлюм сууукъ кирген кюн жанына.
 
– Жилямагъыз, – дегенди жашлагъа. –
Ёмюрлеге деп туумайды бир жан.
Келе эсе, келеди ол манга
Заманында – мен алдамаз ажал.
 
Жилямагъыз, – дегенди барына. –
Айыпды – мен кёрдюм узун ёмюр.
Жашап турдум, туугъан туудугъума
Дери, кёпле болгъанында кёмюр…
 
Тасхаларын шаудан билди аны,
Ушакъ нёгер – аны тазалыгъы.
Жаны бла ётдюле ол шауданны
Агъач атда элте ол ыннаны.
 
Барады жаш Аслан, кёлю тола,
Эсге тюше ынна айтхан сёзле.
– Атам бла мен болдукъ урушлада,
Жолгъа къарап турдунг тилей, тёзе.
 
Тилек этип алай турдунг бизге,
Эштип турдум къанлы жер Афганда.
Ол къайтарды, баям, элибизге,
Алай сунуп турама мен мында.
 
Сенсиз жашау боллукъду татыусуз…
– Къалай айтаса, балам, сен алай?!
Болалмайды шо кюн да батыусуз,
Турлукъма мен сизге мындан къарай.
 
Тилеклерим мында бютюн жууукъ
Аллахыма. Къатларма аланы.
Балдан татлыды дейдиле туудукъ,
Юзюлмезлик этерме араны…
 
 
***
 
Жамал, анга туудукъ туугъанында,
Ынна тилегенин ала эсге,
Къууанч деп атагъан эди анга,
Къагъанакъгъа къурманлыкъла кесе.
 
Ынна уа, Аминат, суратындан
Къарайды, къууанчы да билине.
Юч да солдат турады къатында –
Къабыргъада, жарыкъ нюрле ие.
 
Ол арбаздан эннген жерде – шаудан,
Аминатны солуу алгъан жери.
Юйлеринде ол кёп айтылгъандан,
Къууанч сюйюп келе эди бери.
 
Чыгъады суу крандан юйде, алай
Сюедиле къартла мындан сууну.
Аминатны шауданындан алгъан
Дарман кибик, алай болуп турду.
 
Къууанч, аны тёгерегин сырып,
Омакъ этгенине къарап, аппа:
– Былайлада атам мени жырын
Айтхан эди, жаш болгъанда анам, -
 
Деп эсгерди, билсин деп туудугъу,
Кетген кюннге, эрттелеге къайта. –
Къууанч, жарсыу болса да, къууулуп,
Бери келип, турду хапар айта…
 
***
 
Къууанч аскерчиге окъуп, келип,
Аскер гарнизонда ишге кирди,
Заман болса, жокълай эди элин,
Умутлары бийик болуп, иги.
 
Жау Украина жеринде бегип,
Къоркъуу салып тохтагъанда бизге,
Ол кетмеди, алдан къоркъуу этип,
Аскерлени башлагъанда тизе.
 
Къазауатха кетеринден алгъа,
Ыннасына салгъан эди жолун.
Къарай аны аны обасына,
Сын ташына тие жылы къолу.
 
– Мен, ынна, тебирейме урушха,
Билеме мен сакълап турлугъунгу.
Аллах айтса, къайтырма мен артха,
Къоруп анда туугъан ёз журтуму.
 
Къайгъырма, деп тилейме мен сенден, 
Сен огъурлу, ариу ынначыгъым.
Жаннет тёрле тежейме кёлюмден,
Баргъанымда къазауатха чыгъып.
 
– Уллу Аллах сакълар сени анда,
Сен къоркъма, балам, ол фашистледен.
Аппанг къажау чыкъгъанды алагъа,
Тазаларгъа керек ол итледен
 
Дунияны. Сау къайт. Билеме мен,
Сенде ойнайды жигитле къаны.
Кюрешлеге, сермешлеге кирсенг,
Унутма, балам, сен анда аны…
 
***
 
Къууанч къаты сермешлеге кире,
Уруш этеди жаулагъа къажау,
Ата-бабаланы да эсгере,
Фашистлеге энчи этеди дау.
 
Жашын сакъап турады атасы,
Кеси юлгю болгъан жигитликге.
Жашын сакълап турады анасы,
Тежейди тилекде игиликле.
 
Сакълайды туудугъун аппа элде,
Амма къарап турады аллына,
Хар бир юйде алайды Россейде,
Келе-кете къышла, жазла, жайла.
 
Жигитликле этедиле эрле,
Киргенди да эрлик къанларына,
Кетер ючюн жерден фашист итле.
Къоркъуу деген а жокъ жанларына.
 
Солуу кюнле бергендиле анга –
Къууанч элге къайтханды кесекге.
Майдаллары турадыла жана
Жигит, ётгюр аскер кёкюрекде.
 
Къайтып артха, Хорлам таба атлай,
Жангы къазауатха кирликди ол.
Къууанч кибик батырлагъа атай,
Салады жыр, назму ары да жол.

Байтуугъанланы Исмаил