Хати бадедин уьмуьрдай са ч1ук

,,Мукьвара, са хийирдин межлисдал, заз са бадедихъ галаз таниш хьун кьисмет хьана. Хати баде лугьуз, адан т1вар ван къведай амма акуна чидачир.
Дишегьлияр галай столдихъ гьарда вичин ихтилатар ийизвай, амма  и яш хьанвай бадеди кисна яб гузвай. Са арада  ада ик1 лагьана " эй чан балаяр, гайидал рази хьухь, хайи чиливай хайи к1валивай тахьуй лагь куьне садни".
И гафари заз таъсирна, ва за суал гана. Куьн, баде, ватандивай яргъа хьанани?
Заз ч1ехибурун ихтилатрихъ яб акализ к1анда гьамиша. За мажбурна баде са кьве келима рахун. Амма Хати баде са легьзеда кисна, гуя адан хиялар лап яргъариз фена, дериндай нефес ч1угуна, алатай вахтарикай   ихтилатна. Адан ихтилатрай са ч1ук за куь фикирдиз гъизва.
1966 лагьай йисан залзаладилай гуьгъуниз   гьукуматди зиянар хьайи дагъдин хуьрер арандиз куьчардай къарар акъуднавай. Абуруз аранда чилерни къалурна ва куьчар авунин билетарни гузвай. Яъни к1валер эцигдай пулни гузвай.  Хуьр арандиз физвайдакай хабар агакьай, Вологда шегьерда к1валахзавай  уьмуьрдин юлдашни хтана агакьна. Ада Армиядин жергейра къуллугъна куьтягь хьайила гьана к1валах ийиз амукьун кьет1най. Са йисалай хтана ада мехъерарни авуна,  свасни гатфаралди дидедиз куьмек ийиз амукьрай лагьана  туна, вич хъфенай . Ингье гила хтанва.
Яргъалди фикирардайвал хьанач Ада виликамаз вири къайдадик кваз авунвай. Вичи к1валахзавай шегьердин мукьув гвай хуьряй, са зур сятдин рехъ, к1вални къачунвай. К1валихъ са гъвеч1и сални галай .
-Вун дарих жедайвал авач, паб ,-лагьана итимди  вичин папаз, адан шел-хвалдиз жаваб яз. К1валин майишатни жеда, ана чаз хъсан къуншиярни ава, гьабурухъ галаз танишарда за вун.
Йифиз чпивай тухуз жедай шейэр, пек - партал, къаб - къажах  чамаданра туна гьазурна . Пакамаз абур мукьва - кьили к1ват1 хьана рекье туна.
Шехьиз-шехьиз нубатдалди  къужахламишна багърияр  Хати бадеди.
- Бес я, вун дявидиз, душмандин хуруз туш физвайди, - гьарай гана адаз къариди. Мукъаят хьухь жувални, жуван руфуна  авайдални, гъуьлуьзни къуллугъ ая, алад хъсан рехъ хьурай.
 Вири рехъди вичи вичиз ахмурар ийиз "гьиниз физва зун, вуж чизва заз ана, я кас чин тийиз я ч1ал течиз зи ана вуч ава, заз текдиз и жуван хайи ватанда амакьунни хъсан я, касни амачиз хьайит1ани, ина заз жуван ч1ални чида, жуван ч1алан гъавурда акьадай садни гьалтда, гьатда и рагар дагъларни зав зи ч1алал рахада", ик1 рик1ин къеняй вич вичив рахаз, вилерал нагъв алаз агакьна Хати баде Вологдадиз.
 Вичин к1вал, дагъдин хуьре авачир  регьатвилер, къулайвилер авайт1ани гьич рик1из чими хьанач адаз ц1ийи чка.  Ц1ийи къуншиярни таниш хьана адахъ галаз.
Гъуьл яргъи югъди шегьерда к1валахал жезвай, Хати баде к1вале тек тир, рахадай кас авачир, адаз сугъул жезвай. Хайи ватан, багърияр рик1ел атайла вилер  чеб чпелай кьежидай адан. Гагь ада мурмурар ийиз ван хкаж тийиз лезги халкьдин  манияр лугьудай.
Къуншийрихъ галазни ам яргъалди жедачир.  Яргъи рахунар ихтилатар ийидай ч1ал адаз чизвачир, гьа вичиз чидай сад-кьве гаф лезги гафарни кутаз рахадай ам къуншийрив. Гьабурни кьуьзуь къарияр тир , жегьилар к1валахрал алай.
Яваш яваш гьа ик1 варцар фена, эхирки   Хати бадеди вичиз мачхулат са кал къачуз туна итимдив. Каликай бадедиз мачхулатни хьана  ва к1вализ хийирни. Чпиз бес кьадар ч1ем, ниси, мукашни ийизвай ва артухан нек Хати бадеди кьабулдай пунктуниз масани гузвай.
 Адаз вичин дидеди малариз гьик1 туьмердайт1а, гьихьтин макьамар, манияр ядайт1а, абур нехирдай хтайла абуруз вилик мук1ла эцигна  далудилай, къваларилай гъил элкъуьриз гьик1 чан-рик1  ийидайт1а рик1ел аламай. Гьа саягъ ада вичин кални вердишарна.
Чкадин дишегьлияр аламат жедай ам калив, чеб гъавурда акьан тийидай ч1алалди, рахадайла.   Нянихъ чкадин папарихъ галаз  нехирдин к1венк1вел фидай, бадедин кали яргъа амаз гьарайна вичикай хабар гудай ва  хкатна нехирдикай   патав атана, дидедив агатай балади хьиз бадедиз мез гудай.  Аламат жедай галай дишегьлияр, килиг чи малар лаш илигиз хутахзава техкъвез, ибур гуя гъил гъилеваз сад садан гъавурда акьазвайбур хьиз.
Урусатдин чилел Хати бадеди кализни кваз лезги ч1алан гъавурда акьаз чирна. Хати баде неинки са калихъ галаз, ам гьак1 кацихъ, верчерихъ галазни лезги ч1алал рахазвай.

 Акваз-такваз вахтарни фена. Аяларни ч1ехи хьана,  Урусатдин юкьни юкьвал лезгияр яз, дидедин ч1ал мецел алаз.
Дугъриданни ч1ал меце хьана к1анда, руьгьда хьана к1анда.
К1вале дидеди ч1ал хвейила, лезги къул хвейила, лезги адетар, хесетар, лезги т1ул хвейила ! Гьавиляй  къуни- къуншийризни ам к1ан хьана, маса халкьдин арада вичиз гьуьрметни къазанмишна. А хуьруьнвийризни ам жуванди хьана.
Абур  Вологдадай хъфизва лагьай ван галукьайла пара алахъна къуншияр , «останьтесь, пожалуйста, не уезжайте «, лугьуз. Амма ана гьикьван хъсан тирт1ани хайи чкайрихъ, мел-мехъерихъ, жуван ч1алахъ  ц1игел хьана.  Ватанди магнитди хьиз вичелди ч1угун хъувуна. Абуру Ухулар куьч хьайи  Новоаулдиз хтана  чпиз  ана к1вал эцигна. Алай ватунда къени хзан яз ана уьмуьрзава.