Дустарикай мах

Уьмуьрдин са кьадар яшар хьайила, бязи, жува ихтибар авур, жуваз хъсан акур, дустар лагьай, инсанар тIвар алайбурун  нагьакьан крар акурла  зун са фикирдал хтана . Гьикьван хъсан несигьатдинни тербиядин хкетар, махар, мисалар ава чи халкьдихъ. Зи рикIел ихьтин са хкет хтана.
Са касдихъ аваз хьана дуст. Ада дуст багъри стхадилайни вине кьаз, стхадилай гзаф гьадал ихтибар ийиз хьана. Яъни вири мярекатрани стха кьулухъ, ам вилик ийиз. Дидедини адаз гзаф тагькимардай: "Килиг, чан хва, дустуникай душман хкатдай вядеярни гзаф хьайид я, мукъаят хьухь. Гьикьван кIеви дуст хьайитIани, стхадив ам агакьдач".
Мукьвабурни хьана адаз лугьудай, гьелбетда вичихъ рикI кудайбур. Амма стхади япалай тийиз хьана а несигьатар.
Фагьум фикир авуна гъвечIи хци, эхирни са имтигьан кьун, стха яни, дуст яни вичихъ рикI кузвайди чирун кьетIна.
Ада тукIуна вичин гьерерикай квайни квай са гьерни, алчудна кутуна ам литиник фида сифте вичи гзаф ихтибарзавай дустунин ракIарал. Ада дустуниз лугьуда, валлагь, дуст, завай са итим ягъна кьин хьанва. Мейитни ингье зи балкIандалла. Зун ви патав са куьмек, меслят кIанз атанва.
«Ваз зун беябуриз кIанзавани?! Завай ваз жедай са куьмекни авай туш. Зи ракIарал лап нагьакьан атанва вун! Къедлай вун заз чидай кас туш, я акурдини туш», – лагьана дустуни.
Ахпа и кас фида вичин стхадин ракIарал. Лугьуда хьи, бес, стха, завай са хата кар хьанва. Итим кьенва, заз са куьмек це!
Гьелбетда хъел атана чIехи стхадиз. Ахьтин нагьакьан кар вучиз авуна лугьуз къургъарни гана.
Ахпа, балкIандин пурарин кьулухъ кIутIуннавай «мейитдиз» вил ягъна, жузуна: «Вун акур кас-мас хьанани?»
«Ваъ, стха, садазни акунач», – лугьуда гъвечIи стхади.
«АкI ятIа чна ам тухвана атIа флан дереда кучукда».
Фида кьведни. Агакьна чкадал, балкIандилай авудна, «мейит» квай япунжи инихъ анихъ авуна. стхадиз аквада-хьи аник квайди гьер тирди.
Мягьтел хьана амукьна а стха. «Им вуч зарафат я?» – лагьана хъел кваз ада.
Хьайи-хьайивал ахъайда гъвечIи стхади чIехидаз: вичи дидедин гафар синагъ авун паталди авур кар тирди. Дустуникайни стхадикай вуж-вуж  ятIа чирун паталди.
Ахпа стхайри чпин мукьвабурни кIватIна дидедизни эверна са межлис къурмишна.
«Вун гьахъ тир, диде чан! – лагьана гъвеIи хци. – Гьайиф за ваз вахтунда яб ганачир..»
ИкI стхаяр агатна. Гьамиша дустунин суфрадин кьиле шагь хьайи дуст тIуьн-хъуникай хкатна.
Мад лугьуда чи бубайри: «Инсан чир хьун паталди адахъ галаз са пут кьел тIуьна кIанда».
Амма гзаф вахтара кьве пут кьел тIуьрбурални ихтибар хъижезмач. Гьа дустар лугьудайбуруз чпин дустарни ава. Ван хьайи са гаф сиверай сивериз хуьрерай хуьрериз чукIурзава. Япарални телефонар хьанва. Кушкушар, лагь-лугьунар къалин хьанва.
Аялар чIехи хьуникди гьар жуьредин фикирар пайда жезва бейнида. Дуьнядин татугайвилер, интернетрин беябурчивилер аквазва, дустарикай душманар хкатзава. Дуст никай кьадатIа чир хьана кIанда. Гьар акатайдакай дуст кьаз жедач, рикIин дуст хкягъун паталди йисар, «кьелер тIуьнар» пара герек жезва.
 Дишегьли аялриз икI лугьуз кIанзава заз: дуст руш хкягъдайла лап мукъаят хьун герек я. Гьар акатай низ хьайитIани сирер ахъагъун герек туш.
Ктабрикай кьан халис дустар. Гьеле школада, гьатта лап гъвечIи классра кIелзавай руш аялриз вуч дустар хьурай? И чIавуз виридаз са дуст гьамни муалим яз гьисабна кIанда. Ктабдикай, илимдикай дустар кьан герек. Гьахьтин аялар акьуллуни жеда, чирвилерин вини кIукIушризни хкаж жеда, уьмуьрда бахтлуни жеда.  Эгер са ихтилат са низ ятIани пайиз кIанзаватIа, булахдиз ахъая жуван сир, къавун чIерейрал ацукьзавай лиферив рахух,  багъда авай тарариз, цуьквериз ая чан-рикI, куь кIвалин гьайванриз ая туьмерар.  Гуьлуьшан цавни, цава авай варзни гъетерни рикIелай ракъурмир, са дикъет це.
 Бязи вахтара гьа цавуз килигиз, чIулав цифер  пайда хьайитIа, цаварикай куь рикI хамир, вацракай хъел мийир , гъетер дакIан жемир. Цифериз пис гафар лугьумир. Абур цавун тагъдал  алкIана аламукьдач яргъалди, цав гуьлуьшан хъижеда. Абур тIебиатдин саддасвилин лишанар я, фитнедин лекеяр туш!
Амма виридалайни хъсан дуст жув тирди чир хьухь.
Зи рикI алай дустар, чIехи сирдашар къелемни чар я.