Дагълар рикIе амаз

                                                                                                                                                  

Алай йисан августдин сифте кьилера, бедендихъ гумрагьвал авачиртIани, Аллагь-Таалади заз Шалбуз дагъдиз хкаж жедай, Эренлардал кьил чIугвадай мумкинвал, къуватар гана. Агъзурралди инсанри зияратазвай и пак чкайрин къадимлувал, дагъларин къудратлувал, мягькемвал, суварин, чIурарин гуьрчегвал акур зун гьейран яз амукьна. Шалбуз дагъдиз экъечIдайла гьалтзавай гьар са жигъирди, къванерин арайрай экъечIнавай цуьквери, аламатдин рагари, къванери, гатузни живеди кьунвай шиш кукIушри  руьгь тухарзавай, бедендиз къуватар гузвай, рикI жуван хайи маканрал мадни кьару ийизвай. ГьикI лагьайтIа, зунни гьа и дагълара вичиз бине кутур Ухулрин хуьре дидедиз хьайиди я, амма ахпа, арандиз эвичIайдалай инихъ, ахкун тавур ерийра дуьньядиз атайди я. Авайвал лагьайтIа, заз дагълар цIийи кьилелай ачух хъхьана ва жув яшамиш жезвай Бут-Къазмайрал хъфейла за дахдивай хайи хуьруькай хабарар кьуна.
Саид дахди авур ихтилатрай чир хьайивал, Ухулар са вахтара Ахцегь райондин чIехи хуьрерикай сад  хьиз малум тир. Ам Шалбуз дагъдай кьил къачуна авахьзавай, рекье акахь хъийизвай кIамаралди гурлу хъжезвай, Муглах вацIун къерехдал, дагъдин хура къветрен  муг хьиз,  чка кьунвай ва гьуьлуьн ценеривай 2300 метрдин кьакьанда авай хуьр тир. Ам Ахцегьрилай 27 километр мензилдин яргъа ава.  
Гьайиф чIугвадай кар ам я хьи, дагълара харапIайриз элкъвенвай, инсандин сесни, гелни амачир хуьрер пара ава. Зи хайи хуьруьн кьисметни туькьуьлди хьана.  Са вахтара вишералди агьалияр яшамиш хьайи, чIурар, ягъвар, сувар лапагрин суьруьйрив, нехирррив ацIанвай хуьр кур баябан я. Къавар аламачир ва са паяр ак1ахьнавай кIвалерин цлари инал чIехи хуьр хьайидан гьакъиндай шагьидвалзава.
Тарихда хуьр мус арадал атанатIа малум туш. Са бязибуру чпин макъалада кхьизвайвал, «Тарихчийри, агъсакъалри ва маса чешмейри къалурзавайвал, виликдай хуьр СутIар дагъдин кукIвал алай. Тахминан 1000 йис вилик СутIар хуьр пуд чкадал пай хьана. Ухулвийри дагъдин кьиблепата гуьнедик хуьр кутуна…»
А кардихъни вичин себеб авачиз тушир. Ам душмандивай, къачагъривай  гуж эцигиз тежедай, са патахъайни регьятдиз агатиз тежедай дагъдин кукIуш тир. Хуьре вишелай виниз кIвалер-хзанар авай. «Хуьруьн жемят, ахлакьдиз, девлетдиз, савадлувилиз килигна, тухумриз пай жезвай: Шагьар, Дашдемирар, Къирихар, Къацанар, Такацар. Пахлаяр, Идрисар, Къуьрер, Панагьар ва мсб. Тухумарни магьлейриз пай жезвай Мегъвер, Мафар. Шагьар, Хшар, Смугъулар, Идрисар, Жуьжеяр, Масланар».
Хуьруьз кьве патахъай, кьве чешмедай гунгарра аваз яд гъанвай.    Ухулвиярни гьа дередин амай хуьрерин жемятар хьиз малдарвилел, хеб-мал хуьнал, магьсулдарвилел, сеняткарвилел машгъул тир. Са гафуналди, чпи-чеб хуьзвай.
 Ватандин ЧIехи дяведин женгера пудкъадав агакьна ухулвийри иштаракна. Абурукай 22-даз элкъвена хайи макандиз хтун кьисмет хьанач. Хуьре амай инсанрини фронт суьрсетдалди, герек шейэарлди таъминарун патал  пара зегьметар чIугурди я.
Дагъдин четин шартIар себеб яз ухулвияр хуьряй экъечIиз, чпиз регьятвал авай чкайриз физ гатIунна. Абур  Ахцегьиз, Мискискиз, Къаракюредиз, Азербайжан Республикадин Къуба райондин Еникент, Узунмише хуьрериз, гуьгъуьнлайни хуьре амукьайбур Мегьарамдхуьруьн райондин ЦIийи Хуьруьз куьч хьана. Гьа жергедай яз чи хзанни.
Хуьряй экъечIдайла зи 4 йис тир. Зи уьмуьр аранда акъатна ва вил галазни заз садра кьванни аниз хъфин кьисмет хьанач. За хуьруькай, ана яшамиш хьайи инсанрикай, мулкарикай, булахрикай, яйлахрикай ихтилатар ийидайла чIехи буба Агьмедан суьгьбетрив дикъетдалди яб акалдай.  Ада вичи дад акур къайи ятар авай Камбар булах, Мегьмедан кьил хай булах,Мукайлан булах,Кьилер булах,Майданрин булах.къацу чIурар-яйлахар (Вац1ун гъенер, Камай, Къапал, Къацугъ ник1ер, Кьвеч1ер дагъ, Лекь дагъ, Ник1ер ч1ук, Т1егъуьн пад, Харап1ар, Ц1ар,Сут1ар, Ц1ула кам, Ч1улав шим,) тамарзлу яз рикIел хкидай. Арандиз атана кIвал-югъ туькIвенвайтIани вини хуьр рик1ел атай кьван  Агьмед бубади "гьайиф Ухулар" лугьуз перишанвалдай. За кьатIудай, адан рикI гьамиша дагълара авай.                                                                                                          
Вуж кас тир Агьмед буба? Ам, гьелбетда, са пагьливан туширтIани, адакай "Зегьметдин игит" хьаначтIани, ам гьакъисагъвилелди, рикIин, гъилин михьивилелди зегьмет чIугур, хуьруьн майишатдин девлетар артухаруник пай кутур, гьалалдин ризкьидалди вичин веледар чIехи авур, абуруз дуьз тербия гайи, тухум-тарадизни четин макъамра  куьмекдин гъил яргъи авур кас тир.
Хуршидов Агьмед Алипашаевич  1928-йисуз Ахцегь райондин Ухулрин хуьре кесиб лежбердин хзанда дидедиз хьана.  1940-лагьай йисан зулуз, залан азардик буба рагьметдиз фейила, адан 12 йис тир. Адахъ вичелай гъвечIи кьве вахни авай. Бубадикай магьрум хьайи аялрин иесивал абурун ими Незира хъувуна.  5-классда кIелзавай Агьмед  школа гадарна, колхоздин хперив фена. Гатуз дагъда, хъуьтIуз мугъанда гьакъисагъвилелди зегьмет чIугуна. ЧIехи Гъалибвиликни аял итим яз вичин лайихлу пай кутуна.  Вахар чIехи авуна. Адаз вафалувилелди уьмуьрдин юлдаш Алагуьзлуь бадеди къуллугъна. Гьатта адахъ галаз чIураризни физ хьана. 1988-йисуз буба вичин хзанни галаз ЦIийи хуьруьз атана. Инани ада вич вердиш пеше гадарнач. Хпер малар кутуна. Къени кас тир Агьмед буба.
Адан камаллу келимаяр садрани зи рикIелай фидач. "КIела,са пеше къачу, зегьмет чIугваз вердишара, гьалалдин фу гьамиша ширин жеда, гьарам кIан жемир...",- лугьудай рагьметлуда.
 Агьмед бубадин зегьметар, адан насигьатдин тарсар гьавайда фенач. Абурукай адан рухвайри, хтулри- ирссагьибри  менфят хкудна. Гьавиляй
бубадин тарсарин нетижа къалурун хъсан яз аквазва заз.
Лап фадлай кIвале хуьзвай ва вичиз хъипи ранг янавай " ЦIийи дуьнья" газетдин са чина корреспондент Рагьидин Эминова зи дахдикай кхьенвай макъала ава. Адай са бязи  бязи чкаяр гъиз кIанзава заз:
 " Махачкъаладин медучилище куьтягьна хтанвай жегьил пешекар Хуршидов Саид Ухулрин медпуктунин фельдшервиле к1валахиз 14 йис жезва. Ада вичин гьар са гьерекат хуьруьнвийрин сагъламвал мягькемарунин рекье эцигнава. И баркаллу рекье адахъ агалкьунарни жезва. Гьелбетда, адаз рикI гваз эгечIай гьар са карди агалкьунар, шадвилерни гъидайди чизва... Лугьун лазим я хьи, герек атай дуьшуьшра ада акушервилин везифаярни тамамарзава. Гьа икI, ада сагъ-саламатдиз 14 аял кьабулна..."
 Тарифдин гафар макъалада гзаф ава. Дахди ЦIийи Хуьруьз куьч хьайилани, вичин пеше намуслувилелди давамар хъувуна ва къенин йикъарани кьиле тухузва. Заз идалди вуч лугьуз к1анзава, ам вичин бубадин насигьатриз вафалу хьана, рухвайрив кIелиз туна, гьар садакай пешедин иесияр авуна. Амма рушарив к1елиз тунач. «Дишегьлидин к1елун-кхьин к1валихъ, хзандихъ гелкъуьн я лугьудай» Саид дахди вичин гъалатI гила аннамишна. Вучда, вахт алатна, кеспи къачудай мумкинвилерни амач.
Агьмед бубадин ихтилатрихъ пара рикI алаз яб акализ чIехи хьайи заз кIелунар давамардай ашкъи авайди тир. Амма зи кьисметни чи гзаф рушариндаз ухшамиш хьана. Школа акьалтIарай  зун гъуьлуьз гана. Ингье къе зун пуд аялдин диде, кIвалин кайвани я.  Агьмед бубадин весийриз вафалу я.  Жуван уьмуьрдин юлдашдихъ галаз  зегьметдал, спортдал, халкьдин адетрал рикI алай, намусдиз михьи веледар чIехи ийизва чна.
       За рикI дагълара амаз фейи жуван чIехи бубадикай ва хуьруькай рикIе арадал атай цIарарни теснифнава.